Biografie 1:

 

De westerse interesse in psychedelica ging gepaard met een diepe interesse in het spirituele erfgoed van India. Al sinds de eerste experimenten met mescaline en LSD schreven intellectuelen vol lof over de Indiase Bhagavad-gita. Aldous Huxley sprak van de "perennial philosophy" en vele duizenden hippies sloten zich na hun LSD ervaringen aan bij de bewegingen van Maharishi Mahesh Yogi, Bhagwan Shree Rajneesh, Yogi Bhajan en Swami Prabhupada, Indiërs die eind jaren zestig naar Groot-Brittannië en de Verenigde Staten waren gekomen om hun leer te verkondigen.

Veel hippies hadden diepe mystieke ervaringen gehad, maar konden hierover niet praten met de wetenschappers en godsdienstigen uit hun eigen cultuur. De Indiase swami's brachten echter oude teksten met zich mee waarin een "psychedelisch" wereldbeeld werd gepresenteerd. Maar, zo stelden deze leermeesters, de mystieke ervaringen die ze hadden ervaren konden ook zonder drugs bereikt worden. En zo sloten velen zich aan bij deze nieuwe bewegingen. Richard Alpert werd Ram Dass, en geen opvoering van de musical Hair was compleet zonder een groepje dansende Hare Krishna's erbij.

Het verbod op psychedelica was een factor die de populariteit van deze bewegingen, en vele kleinere yogacentra, bevorderde. De groeperingen adverteerden met uitspraken als "Stay high forever" en stelden dat psychedelica enkel "voorproefjes" van de ware mystieke toestand gaven.

Uiteraard bleven de meeste hippies gewoon drugs gebruiken. De "hippie trail" naar India en de daaruit voortvloeiende Goa-beweging zorgden ervoor dat veel Indiase begrippen en symbolen werden opgenomen in de wereldwijde psychedelische counterculture.

Maar hoewel India en ook deze groeperingen veel moois te bieden hebben, kleven er ook haken en ogen aan. Want ook in India heersen dogma's en gedateerde concepten. In dit topic zal ik vertellen hoe ik zelf in een Indiase traditie verzeild raakte, wat ik er waardevol aan vond en wat ik achter me heb gelaten. Ik ben ook benieuwd naar jullie eigen ervaringen met deze groeperingen, hun literatuur of het land zelf.

Allereerst enige achtergrond. Ik werd geboren in 1975, in Deventer, en vertrok in 1981 met mijn gescheiden moeder en twee oudere broers naar Zeist. Ik ging eerst door een Science Fiction fase, daarna werd ik fanatiek vogelaar. Middelbare school (een Montessori school) werd vooral leuk vanaf 15-jarige leeftijd, toen ik samen met een klasgenoot een nieuwe schoolkrant begon. Als redactie hadden we beschikking over een kleine ruimte in de kelder, alleen bereikbaar via een donker gangetje achter het toneel. Het was praktisch no-teacher zone, dus een erg relaxte plek om pauzes door te brengen. We hadden er een bankstel, cassettespeler, koffiezetapparaat en natuurlijk een typemachine. Het was freaky ingericht met een vissersnet aan het plafond en overal grappige posters. De schoolkrantredactie groeide al snel uit tot een groep van circa acht personen, al bleven die vriend en ik het meest productief. Niet lang nadat wij ons het redactiehok eigen hadden gemaakt (d.w.z. overgenomen van de vorige redactie) vierde de school haar zoveelste lustrum. Het thema dat men bedacht had was de jaren zestig. De timing had niet beter kunnen zijn. Want tijdens die lustrum viering zou ik een inwijding krijgen in nederwiet, wierook, de hare krishna mantra, hippies (inclusief een streaker), psychedelische muziek en de eerste verhalen horen over LSD. Het was een prachtige week, vooral ook in het schoolkranthok.

Inmiddels bestond de redactie uit een aantal opmerkelijke personen. Zo was er Ulrich, uit een hogere klas, van Duitse oorsprong, flower power nozem en anarchist in hart en nieren. Hij was helemaal verzot op de jaren zestig en zeventig, en vertelde ons over Herman Hesse en Marxisme. En de twee vriendinnen Margriet en Johanneke. Deze laatste woonde in een spirituele gemeenschap in Venwoude. Enkele maanden na het lustrum waren we vriend en vriendin, en bezocht ik enkele keren het new age centrum, de "School voor Body & Soul". Meer wierook, maar ook nieuwe zaken zoals meditatie, zen, tantra, rebirthing, klankschalen, vegetarisch eten en vrije liefde.

In de lokale bibliotheek leende ik boeken over paranormale verschijnselen (dat had ik eigenlijk al gedaan in mijn Science Fiction tijd), aura's, zintuiglijke deprivatie en ontspanningsoefeningen. Ik experimenteerde met telepathie en spontane voorspellingen, koos magische onderwerpen voor werkstukken en verslagen op school (Magisch Realisme, Through The Looking Glass, Aldous Huxley's Island), raadpleegde de I-Tjing en liet mijn haar groeien. Behalve schrijven en tekenen voor de schoolkrant was ik actief als zanger en tekstschrijver in een rockbandje.

Na zo'n anderhalf jaar te hebben geblowd (al gauw van mijn eerste eigen oogst, en meestal alleen 's avonds) was het tijd om met LSD kennis te maken. Ik had erover gelezen in het voorwoord van mijn I-Tjing en in het boek Planten der Goden, dat in onze bibliotheek te vinden was. Iemand kende een student in Utrecht die een betrouwbare en stabiele bron van LSD was. We gingen met zijn tweeën of drieën op bezoek bij deze jongen, die een uitermate rustig en vriendelijk persoon bleek te zijn. We gingen op de grond zitten van zijn kamer en luisterend naar de muziek van Gandalf hoorden we onder het genot van een kopje thee zijn instructies en tips voor verstandig gebruik van LSD aan. Hij adviseerde om eerst een kwartje te nemen en pas twee dagen later een volledige trip. Hij liet ons verschillende blotters zien. Bart Simpsons, draakjes, een gevleugelde sleutel...

We namen die eerste keer een aantal gevleugelde sleutels mee naar huis. Ik besloot de eerste trip thuis te doen, alleen. Het was volgens mij een zaterdag of zondag, want iedereen was thuis en ik nam het kwart zegeltje rond een uur of 10 in de ochtend. Ik nam het effect al gauw waar en was verbaasd hoe ongelofelijk helder en licht het voelde. Heel anders dan cannabis! Ik merkte dat ik extreem gevoelig werd, onder andere voor mijn eigen lichaamsgeur. Ik besloot een douche te nemen, wat als een bijzonder louterende en aangename activiteit ervaren werd. Eenmaal afgedroogd voelde het raar om weer kleren aan te trekken. Waarom zou ik niet gewoon in mijn blote kont naar de keuken kunnen lopen? Aanstellerij over naaktheid! Gelukkig toch besloten om kleren aan te trekken, omdat ik niet van plan was om als een malloot over te komen. Ik besloot om naar buiten te gaan, rennend richting de bossen en heides van Kerkenbosch en Driebergen. De zon scheen helder, en ik erkende deze synchronistische zegening. Het park was prachtig. Ik vond het raar om mijn route te laten bepalen door de vorm van de straten en stoep. Alle grenzen leken zo onbenullig. Eenmaal aangekomen bij het Slot van Zeist was ik euforischer dan ik ooit geweest was en tegen een eenzame fietser van middelbare leeftijd riep ik: "Heeft u al eens LSD gebruikt? Het is echt fantastisch!" Ik rende door van het Slot richting Driebergen, maar rennen hoefde niet meer, want wie kwam daar aanfietsen? Miranda, een ander ex-vriendinnetje, die woonde in de richting van Driebergen. Ik vertelde haar over mijn blije experiment en rende daarna nog een eind verder, badend in een zee van licht (en zweet).

Toen ik enkele maanden eerder met Miranda over Hoog-Catharijne had gelopen, had ik een vreemde blanke monnik zien staan, ogenschijnlijk een Boeddhist. Ik liep met Miranda naar hem toe en hij naar ons. Hij had een hoge stapel boekjes in zijn linkerarm, waar hij mij er drie van liet zien. Ik vond het erg interessant (hij was Pools en sprak daarom Engels tegen ons) maar Miranda trok op een gegeven moment aan mijn arm en zij: "Kom mee. Als je naar ze luistert laten ze je nooit meer gaan."

Na nog zo'n 6 of 8 trips thuis op mijn kamer (diepe transformatie en vitalisering) en zo nu en dan buiten (onder andere tijdens een bezoek aan de Efteling en een familiediner) had ik tijdens de zomervakantie van 1993, op 18-jarige leeftijd, mijn datura/draakjes incident. Min of meer geïnspireerd door de brouwsels in de boeken van Carlos Castaneda besloot ik met mede-redactielid Jetze datura thee te drinken. Het had een krachtig effect. De hele avond staarde ik betoverd naar mijn vingertoppen, waar duidelijk energie uit leek te stromen. De posters op mijn muur dansten, ik zag een dromerige wereld, sprak wartaal en ging de volgende ochtend nog zwaar hallucinerend naar Utrecht, waar Jetze me opwachtte. We zouden samen naar Tilburgse kermis gaan. Eenmaal daar bleken we al snel door ons geld heen te zijn, dus besloten we elk drie draakjes in te nemen (circa 250 microgram per zegel). Ik zag Jetze als een wijze, oude heilige, en dacht dat inname van deze zegels mij verlichting zouden schenken. Het hele verhaal heb ik al elders verteld. De terugreis was zeer verwarrend (ratio compleet in de war) maar leuk. In de kelder van Utrecht Centraal, waar we onze fietsen niet konden vinden, ging het echter mis. Het gezicht van Jetze vertoonde razendsnel een aaneenschakeling van demonische gezichten. Toen ik hem hierover vertelde antwoordde hij droog: "Je hebt een bad trip." We besloten naar Sarasani te gaan lopen, om daar te "landen", maar tijdens die wandeling raakte ik geobsedeerd met de dood: ik dacht dat auto's me zouden aanrijden, dat mijn kameraad een dienaar van de Heer des Doods was die mij naar een volgende bestemming bracht, of dat ik binnen enkele ogenblikken door hem gedood zou worden... Vreemd toeval was dat een andere ex kwam langsfietsen (dit werd bevestigd door mijn kameraad), maar ze had ons niet gezien. Het was inmiddels avond en op een van de verlaten terrassen aan de gracht zag ik een complete stam Indianen dansen. Eenmaal in Sarasani kwam ik iets tot rust, maar ook deze ruimte veranderde in een hel, een kerker en een gebied waar mensen allemaal lepra hadden. Enige tijd later weer naar buiten. De hallucinaties waren nu een stuk minder eng, maar nog steeds zag ik overal slangen en andere bewegende dingen.

Na deze trip had ik even geen zin meer in psychedelica. Ik had ook een hoop om over na te denken, want los van de beangstigende hallucinaties, was het ook echt wel een bijzonder verlichtende ervaring geweest.

Enkele maanden later was het herfst en kwamen hallucinogene paddenstoelen ter sprake. Zonder enige research te doen ging ik met twee vrienden uit Driebergen het bos in om een vliegenzwam te zoeken (nou ja, dat niet alleen, we hingen vaak in het bos rond). We vonden een oranje paddenstoel, maar door de regen was het niet duidelijk of hij ooit witte stippen had gehad. We namen hem mee naar huis en twee van ons aten hem op. Die avond gingen we naar Sarasani, zonder iets te voelen. Jetze was er ook. Op een gegeven moment zei Jetze: "Het kan ook zijn dat je een giftige paddenstoel hebt gegeten. Dan hallucineer je niet, maar kun je later wel opeens dood neervallen." Hm... Die avond besloot ik maar even geen LSD te nemen, maar degene die niet van de paddenstoel gegeten had wilde wel. Later die nacht vroeg hij of ik hem naar huis wilde escorteren, voorbij zijn ouders. Ik vond het een prima idee, dus ging bij hem logeren. De volgende ochtend bekeek ik de boeken op zijn boekenplank. En wat zag ik daar? Twee van de drie boekjes die ik van Miranda niet mocht kopen. Ik vroeg mijn kameraad of ik de boekjes mocht lezen en ging even later op een grasveld zitten lezen. Ik las, en las, en las, totdat ik de boekjes uit had. God, reïncarnatie, karma, vegetarisme, de Veda's, extatische liefde... Het fascineerde me enorm. In de bibliotheek haalde ik een verkorte uitgave van de "Bhagavad-gita Zoals Ze Is", Swami Bhaktivedanta's vertaling van en commentaar op de Gita, een Sanskriet tekst over yoga, de ziel en toegewijde dienst. Ook dit boek las in één ruk uit. Achterin de boeken stond het adres van de tempel in Amsterdam. Op een dag besloot ik ze op te bellen.

Ik vertelde de persoon die opnam dat ik in het weekend de tempel wilde bezoeken, omdat ik zojuist een aantal boeken uitgelezen had en nu wilde zien hoe zij leefden. De “toegewijde” (Nederlandse vertaling van bhakta of devotee) vertelde me dat ik daarvoor beter naar Radhadesh kon gaan, een kasteel met landgoed in de Belgische Ardennen, dat sinds begin jaren tachtig door toegewijden onderhouden wordt en gebruikt als tempel en verblijfplaats voor de monniken (brahmacari's).

Ik besloot om dat weekend Radhadesh te bezoeken. Die vrijdag spijbelde ik (na het behalen van mijn Havo diploma besloot ik VWO te gaan doen, maar ik vond de verandering van school vreselijk), zodat ik op tijd kon vertrekken. Via Liège naar Barveaux, vanaf daar liftend (met gemak!) naar het kasteel in Petit-Somme. Ik kwam er om 18:45 aan, het avondprogramma zou zo beginnen.

De hal zelf had een houten vloer, maar via een van de tussenkamers kom je in een gedeelte waar de vloer en hoge muren van marmer zijn, met een groot gordijn aan de linkerkant. Rechts zit een soort wassen beeld van de stichter van de gemeenschap (ISKCON, de International Society for Krishna Consciousness). Onder de schoorsteenmantel ligt een hoge stapel platte kussens, en op de vloer staan enkele exotische muziekinstrumenten.

Hoewel het allemaal nieuw voor me was, kon ik het wel plaatsen binnen de context van wat ik al gelezen had. Ik was bekend met de betekenis van hun primaire mantra, de hare krishna mantra, en wist waarom ze bijvoorbeeld een geschoren hoofd hadden. Een week eerder had ik mijn eigen lange haar er al af geschoren.

Het gordijn in de tempelkamer beweegt, er komt iemand achter. Een simpel gekleedde priester blaast drie lange tonen op een schelphoorn en verdwijnt daarna weer achter het gordijn. Het gordijn hangt niet tot de grond, maar tot een marmeren verhoging van ongeveer anderhalve meter, het altaar. Circa vijftien toegewijden komen de tempelkamer binnen, mannen links en vrouwen rechts. Dan klinkt er bellengerinkel, en het gordijn wordt dramatisch geopend.

Links en rechts strekken toegewijden zich languit op de grond en reciteren een ingewikkelde mantra. Daarna staan ze op en begint een van hen te zingen. De anderen zingen hem zin voor zin na en begeleiden hem op kleine cimbalen en draagbare trommels. Een wolk zoete wierook vult de tempelkamer en nadat de priester een bloem aan de beeldgedaanten op het altaar geofferd heeft, neemt een van de toegewijden de bloem aan en laat alle andere toegewijden er even aan ruiken. Een koperen kandelaar met vijf kaarsjes wordt op dezelfde manier de toegewijden voorgehouden, en er wordt met water gesprinkeld. De toegewijden begonnen steeds sneller te zingen en trommelen. Dansten ze in het begin nog beheerst van voor naar achter, met het versnellen van het tempo begon hun dansen steeds meer op een wilde volksdans te lijken. Waar ik later achterkwam is dat er in de zomer voordat ik er arriveerde (18 september 1993) vele nieuwe leden toegetreden waren. Het bruiste dus van het enthousiasme. Ik danste mee en genoot van alle mantra's en liederen die voorbij kwamen, het geluid van geheel nieuwe instrumenten, de wierook en de blijdschap. Na het dansen werden de platte kussens door de tempelkamer verspreid en iedereen ging er in kleermakerszit op zitten. Vervolgens werd er een rustiger lied gezongen, al eindigde ook dit uiteindelijk in een uptempo climax. Vervolgens nam de toegewijde die als eerste gezongen had een boek uit de kast en begon er uit voor te lezen, waarbij hij regelmatig het voorlezen onderbrak om er zijn eigen commentaar op te geven.

Daarna ging het gordijn dicht en verliet iedereen de tempelkamer. De beeldgedaanten zouden nu omgekleed worden en een maaltijd aangeboden krijgen. In de hal waar ik mijn bagage achter had gelaten stonden een aantal platte Indiase banken, waarop en waaromheen een groot aantal jonge toegewijden zat. Ik stelde hen vragen, vertelde mijn verhaal (zoals hierboven beschreven) en deed mij tegoed aan warme gezoete melk en allerlei Indiase versnaperingen. Die snacks waren eerst op het altaar geofferd, zo vertelden ze mij, en werd daarom maha-prasadam genoemd: 'grote zegening'.

Een uur later zat ik met mijn rugzak in een kamer bovenin het kasteel. Het duurde even voordat ik in slaap viel. Ik was er vrijwel direct van overtuigd, met name vanaf het openen van de gordijnen van het altaar, dat ik mijn bestemming gevonden had. Maar zou ik hier willen gaan wonen, dan zou ik een radicale keuze moeten maken en bepaalde banden moeten verbreken.

De volgende ochtend om tien voor vier stonden de toegewijden op om zich voor te bereiden op het tempelprogramma van half vijf ’s ochtends. Ik dus ook maar. Hoewel dit programma ook weer bestond uit liederen die in intensiteit toenamen, werd ongeveer twee uur lang alleen monotoom de hare krishna mantra gechant, op kralensnoeren die iedereen in een zakje bij zich droeg.

Na deze meditatieve sessie ging dan het gordijn weer open, en werd het volgende enigszins westers klinkende nummer hard afgespeeld.

Het gaf me kippenvel. Vervolgens werd er amritta uitgedeeld, een mix van yoghurt en honing.

De rest van het weekend was erg fijn. Ik hielp mee in de moestuin: mijn eerste ervaring met het oogsten van pompoenen. Het uitzicht was mooi en het eten smakelijk.

De mensen waren vriendelijk en velen van hen hadden net als ik ervaring met psychedelica. Met andere woorden: I was hooked. Op zondagmiddag sprak ik met de tempeloverste over mijn verlangen om het drie maanden durende bhakta-programma te gaan volgen, een gratis maar full-time training in de beginselen van Krishna bhakti.

Ik verruilde mijn contactlenzen voor een nieuwe bril, verbrandde al mijn pornoblaadjes in de open haard, gaf mijn CD’s en apparatuur weg aan vrienden, schreef me uit, nam afscheid en vertrok de volgende vrijdag voorgoed naar de Hare Krishna gemeenschap. Vanaf nu zou ik geen vlees, vis of eieren meer eten, geen “intoxicatie” meer gebruiken (alcohol, wiet, koffie enz.) en geen seks meer hebben (ook niet doe-het-zelf). Ik was nu een bhakta (“toegewijde”) en een brahmacari (celibatair levende monnik).

Had ik eerst op een gastenkamer geslapen, nu werd ik uitgenodigd om een plek te zoeken in een van de vertrekken van de andere toegewijden. Een van de grotere kamers had een houten vlonder, waar al twee personen sliepen maar er ruimte was voor nog een of twee personen. Het leek me lekker afgezonderd, dus bracht daar mijn spullen naartoe.

In de grote marmeren badkamer werd me een nieuw kapsel aangemeten. Ik had mijn lange haar er al afgeschoren, maar nu werd het opnieuw geschoren met een scheermesje, waarbij de kruin intact werd gelaten. Dit zou na verloop van tijd uitgroeien tot een staartje, de sikha.

De toegewijden lieten me zien hoe je met klei een teken op het voorhoofd aanbrengt, de tilak. Niet alleen op het voorhoofd, maar ook op de armen, buik en rug, waarbij voor elke tilak een mantra gereciteerd werd. Deze tilak symboliseerde dat voor de toegewijde het lichaam een tempel van God is. Elke religieuze stroming heeft zijn eigen tilak. Het was best lastig om met de klei het beoogde teken aan te brengen.

Vervolgens saffraankleurige katoenen kleding aan. Deze kleur stond voor de celibataire levensorde. In de praktijk waren de kleren meer roze dan saffraan (dat wat meer oranje zou moeten zijn) maar het voelde erg goed. Als je je stoere lokken er af scheert en roze kleren aantrekt, blijft er weinig over van je ego.

De volgende ochtend om 4 uur was het weer tijd om op te staan. Vanaf nu zou ik tenminste twee keer per dag douchen (veelal met lauw en koud water): voor het ochtendprogramma en voor het avondprogramma, en na elke grote boodschap. “Cleanliness is next to godliness” was het motto. Ik keek nauwelijks meer in de spiegel, dat samen met de koude douches ervoor zorgde dat binnen een week mijn hardnekkige acne verdween.

Zoals al beschreven was er in de ochtend een dienst die bestond uit liederen gericht aan de beeldgedaanten op het altaar, de guru en een Oosters familielid van basilicum: Tulasi, door de toegewijden ook wel Tulsi Devi genoemd. Volgens de mythologie is Tulsi Krishna/Vishnu heel dierbaar. Om die reden staan er altijd Tulsi planten op het altaar (zie foto op vorige bladzijde). Behalve een plant in (o.a.) Vrindavan is Tulsi ook een toegewijde en godin.

De blaadjes die vanzelf van de Tulsi plant vallen worden opgeraapt en aan Krishna geofferd. In de maha-prasadam maaltijden zitten daarom altijd wel ergens Tulasi blaadjes. Wanneer een toegewijde deze vindt, voelt hij zich extra gezegend.

Na het ochtendprogramma en ontbijt ging ik aan de slag met een van de onderhoudstaken. Een van de eerste dingen die ik moest doen was de WC’s schoonmaken, wat ik met veel plezier en enthousiasme deed. Voor de toegewijde zou er immers geen verschil moeten bestaan tussen God dienen op het altaar en dienen in de toiletten.

Om 13:00 was het tijd voor de hoofdmaaltijd. Ik haalde mijn roestvrij stalen bord, lepel, soepkom en beker op en nam plaats in een van de rijen op de grond zittende toegewijden. Andere toegewijden kwamen met metalen emmers langslopen, waarbij ze met grote pollepels mijn bord vulden met rijst, een groentenmix (sabji) en linzensoep (dahl). Vervolgens gingen er kleinere bakken rond met daarin de maha-prasadam. Iedereen mocht daaruit een of twee snacks/sweets uitzoeken.

Na de middagmaaltijd vond er telkens bhakta-klas plaats. In een van de kamers in de brahmacari vertrekken gaf een van de grihastha’s (getrouwde toegewijden) ons elke dag een uur les over de basisbeginselen van bhakti-yoga. We waren met circa 5 jongens en 3 meisjes. Anderen hadden het bhakta-programma al afgerond en reisden met busjes door de Benelux om elke dag in een andere stad boeken te verkopen. Elke vrijdagavond kwamen deze busjes terug naar Radhadesh om opnieuw te bevoorraden en de maandag erop weer te vertrekken. De toegewijden die in deze busjes rondreisden waren een stuk enthousiaster dan de toegewijden die in het kasteel achterbleven. Om die reden was het dan ook feest als zij weer langskwamen. Het was mede door hun enthousiasme dat ik het tijdens het voorgaande weekend zo naar mijn zin had gehad.

In de eerste twee maanden van mijn verblijf in Radhadesh leerde ik, door de boeken te lezen en lezingen bij te wonen, wat de oorsprong van de Hare Krishna beweging was, hoe deze traditie aankeek tegen God, het individuele bewustzijn, tijd, het universum en het doel van het leven. Ook werd er aandacht besteed aan welke eigenschappen het waard zijn om te cultiveren (nederigheid, geduld, leergierigheid, dienstbaarheid, vriendelijkheid etc.) en wat de betekenis was van de verschillende rituelen en gebeden. Uiteraard lazen we alléén de boeken van de oprichter.

De oprichter van de beweging, A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada, was een vriendelijke maar streng ogende Indiër die met een zeer intense stem bhajans zong. Men zag hem als een "zuivere toegewijde" van Krishna, een volmaakte ziel. Er gingen diverse wonderbaarlijke verhalen de ronde over zijn diepe devotie en er werd 's avonds standaard voorgelezen uit zijn biografie.

Hij was zonder geld en vrijwel zonder bezittingen in januari 1966 naar New York gekomen om, in opdracht van zijn eigen guru, daar Krishna bhakti te verspreiden. Heel langzaam begonnen jonge mensen zich bij hem aan te sluiten, totdat ze hun eerste pand bemachtigden en ISKCON oprichten, de International Society for Krishna Consciousness. Gauw daarna zouden duizenden mensen (velen hippies en studenten) zich wereldwijd bij de beweging aansluiten.

Twee maanden later brak december aan, en december was de maand dat alle toegewijden de straat op gingen om boeken te verkopen. Het werd de “december marathon” genoemd. Meer dan veertig toegewijden deden hun best om zoveel mogelijk boeken te verkopen. Met een groep van 15 of 20 man bivakkeerden we in een vakantiehuisje in de buurt van Den Haag, waarbij we ons ’s ochtends in groepjes door het land verdeelden. Uiteraard kon het stervenskoud zijn, wat deelname aan de december marathon echt een soort heldendaad maakte. Zelf had ik niet zozeer last van de kou, maar van het feit dat ik niet graag mensen op straat aanspreek. De eerste dag stopte er haast niemand. Soms stopte een christen om tegen mij te prediken. Ik kon het niet laten om lange gesprekken met mensen aan te gaan, waardoor ik natuurlijk weinig boeken verkocht (de beste verkopers hielden de gesprekken bewust zo kort mogelijk en waren bekend met allerlei psychologische verkooptrucs).

Aan het eind van de maand had ik niet heel weinig maar ook niet heel veel boeken verkocht. Wel had ik een belangrijke initiatie doorstaan en deelde dan ook in de vreugde van het eindfeest. In januari ging ik met een busje mee op stap, maar na een of twee weken vroeg ik aan de tempeloverste of ik in het kasteel kon blijven. Er bleek iemand nodig te zijn in het vegetarisch restaurant, dus werd ik vanaf dat moment ober en keukenhulp. Dat beviel me wel, want het restaurant was niet erg druk waardoor ik veel tijd over had om te lezen. Bovendien was het ook weer enigszins afgezonderd, waardoor ik een rustig plekkie had.

In deze periode begon ik een aardig begrip te krijgen van de hele filosofie en mythologie. Mijn vragen aan het einde van lezingen werden steeds uitdagender en mijn uitspraak van Sanskriet begon dat van een aantal oudere toegewijden te overtreffen. De jonge bhakta Ivar begon een echte pandit te worden, maar tegelijk ook zeer vriendelijk en toegewijd.

Met het aanbreken van de winter werd het restaurant enkele maanden gesloten. Ik ging weer met een van de busjes op pad. De Mercedes busjes hebben achterin een keukentje en in het midden een grote platte plank waarop drie mensen naast elkaar kunnen slapen. Onder die plank is ruimte voor een paar honderd boeken en andere voorraad. Douchen deden we buiten met een emmer water, soms midden in een woonwijk. Ook logeerden we vaak in het predikcentrum op de Van Hilligaertstraat in Amsterdam (zie foto hieronder, ik ben de derde van rechts) en de Amerikalei in Antwerpen.

Ik kwam in deze periode een aantal van mijn oude klasgenootjes tegen, waaronder Katja Schuurman die "The Path of Perfection" van mij kocht. Ook werd ik op Hoog-Catharijne door mijn opa en oma bezochten (die wisten dat ik daar was). Mijn opa had prostaatkanker en kon niet lang blijven staan. Ik hield erg veel van mijn opa: in mijn jeugd speelde ik veel bij mijn opa en oma thuis, waarbij mijn opa me leerde over tuingereedschap en schroevendraaiers. Als jonge Hare Krishna had ik met hem gesproken over de overeenkomsten tussen die traditie en zijn christelijke geloof.

Enkele weken eerder had iemand van de Ikon contact opgenomen met de tempel, om te vragen of een jonge toegewijde aan een TV-programma zou willen meewerken. Uiteindelijk werd ik gevraagd en ik vond het een prima idee. Ik zou met mijn vader aan tafel een gesprek voeren over mijn nieuwe leven. Aanvankelijk was mijn vader redelijk positief over de gemeenschap. Hij besloot zelfs een weekend te overnachten, alleen is het toen mis gegaan. Ik had tussen neus en lippen vermeld dat ik van mijn 15e tot mijn 18e had geblowd, wat hij niet eerder gehoord had, en daarnaast had hij tijdens een van de lezingen iets gehoord dat hij als een belediging opvatte. Sindsdien was er een hevig spanningsveld tussen ons, dat onderwerp van gesprek werd tijdens de TV-opname. Mijn plan om de uitzending te gebruiken als predik-gelegenheid viel dus behoorlijk in het water en het gesprek bracht mijn vader en mij ook niet dichter bij elkaar.

Het programma heette “Tussen eten en afwas”, en de opnames werden pas in het daaropvolgende jaar uitgezonden.

deel 6: VLUCHTEN UIT DE BOZE WERELD (15 februari) 1995
Wat kun je als vader nog doen als je zoon van 18 zich aansluit bij de Hare Krishna beweging? Leven als een monnik, zonder seks, is een bewuste keuze van Ivar.

Nog eind 1994 hoorde ik dat de uitgeverij van de beweging, de Bhaktivedanta Book Trust, op zoek was naar een nieuwe vertaler Engels-Nederlands. Aangezien ik goed was in zowel Engels als Nederlands en maar al te graag de hele dag met boeken in de weer was, besloot ik me aan te melden. Ik zou in januari kunnen vertrekken naar Körsnas Gard in Zweden, waar vertalers uit Noord-, Centraal- en Oost-Europa in een leefgemeenschap woonden. In tegenstelling tot Radhadesh werd deze gemeenschap nauwelijks door toeristen en Hindoestaanse gasten bezocht.

Hier woonde ook een bekende guru, Harikesa Swami, die vele duizenden discipelen had (waaronder enkele van de meest enthousiaste boekenverkopers) maar nooit Radhadesh of de tempel in Amsterdam bezocht. Dat was namelijk niet zijn "zone". Ik zou in Zweden met een heel andere, veel intellectuelere versie van de Hare Krishna beweging kennis maken.

Begin januari vertrok ik per vliegtuig naar Stockholm, waar ik werd opgehaald door mijn nieuwe collega´s Raktambar (uit België) en Varnádi (uit Nederland). Onderweg hadden we het over Radhadesh, waar vooral Varnadi niet bepaald enthousiast over was.

Na een vrij lange rit arriveerden we bij het tempelcomplex dat bestond uit een groot gebouw bovenop een heuvel, omgeven door diverse kleinere gebouwen. In het hoofdgebouw was de tempelkamer en het verblijf van Harikésh Swami. In de kleinere gebouwen woonden de andere toegewijden en werd er gewerkt aan het vertalen van Prabhupáda's boeken. Er waren toegewijden uit Tsjecho-Slowakije, Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk, Polen, Rusland, Zweden, Noorwegen, Denemarken, Letland, Amerika en nog enkele andere landen.

Varnadi had zijn verblijf enkele kilometers van Körsnas Gard en dat is ook waar ik zou gaan wonen en werken. Meerdere keren per dag reed een toegewijde een shuttle heen en weer, door een prachtig landschap van heuvels, bossen en meren. Het gebouw waar we verbleven was voorheen een bejaardentehuis geweest. In tegenstelling tot Radhadesh hadden de meeste toegewijden een eigen kamer, uiteraard met computer. De computers waren allemaal met elkaar verbonden via COM, een door Raktambar ontwikkelde en beheerde voorloper van het moderne internet. Via COM kon je deelnemen aan diverse discussiegroepen (over vertalen, filosofie enz.) en vragen stellen aan Harikésh Swami.

Uiteraard vond ik het allemaal prachtig. De tempelkamer met reusachtige beeldgedaanten van Radha en Krishna omgeven door een prachtig houten altaar, de best wel anders smakende maaltijden, de technologie, andere voorzangers en muzikanten, de natuurschoon, en een eigen kamer!

Varnádi omschreef de toegewijden van Korsnas Gard als "no-nonsense", en contrasteerde dit vaak met het dogmatische fanatisme van de toegewijden in Radhadesh. Zelf zat ik nog in een fase waarin ik de boeken van Prabhupada uit mijn hoofd probeerde te leren en bracht dan ook een groot deel van mijn dagen door met het lezen en overschrijven van de Bhagavad-gita As It Is. Maar ik zat of stond ook vrijwel elke middag te luisteren naar de verhalen die Varnadi vertelde. Hij verdiepte zich net als Harikésh Swami in onderwerpen als permacultuur en vrije energie.

Maar hoewel Varnádi me in zijn kamer graag urenlang dingen vertelde, zocht hij tijdens de lunch altijd het gezelschap op van andere toegewijden. Het viel me op dat er best wel sprake was van kliekvorming. De Tsjechen zaten altijd bij de Tsjechen, de Duitsers bij de Duitsers enz. Dus besloot ik om gewoon elke dag op een willekeurige plek plaats te nemen. Zo leerde ik de verschillende toegewijden snel beter kennen.

Maar Varnádi had duidelijk geen hoge pet van me op. Als ik over Radhadesh vertelde lachte hij me vaak uit en op een gegeven moment begon hij me zelfs "ventje" te noemen. Ik kan me wel voorstellen waarom hij me als een "ventje" zag, want ik was in die tijd nog vrij naïef en fanatiek.

Ik had een videoband meegebracht waarop het gesprek met mijn vader te zien was: zowel de 15 minuten die op TV waren uitgezonden als het hele gesprek van circa drie kwartier. Toen we met een groepje de videoband bekeken schaamde ik me. Ik zag mezelf als een gevoelloze robot die als een glimlachende PR agent leuzen van de beweging opratelde. Niet dat mijn vader helemaal begreep hoe hij met mij moest omgaan, maar het was me duidelijk dat ik niet op een normale, menselijke manier met mijn vader was omgegaan. Dit zou nog lange tijd blijven knagen.

Varnádi was niet iemand die altijd om 4:00 opstond om naar de tempel te gaan. Vaak kwam hij pas voor het programma van 7:00 uur de tempel binnenwandelen. Dat werd in Körsnas Gard meer getolereerd dan in Radhadesh, waar de sociale controle veel hoger was en deelname aan het vroege ochtendprogramma van veel groter belang werd gezien.

Harikésh Swami kwam ook altijd pas om 7:00 uur de tempel binnenwandelen. Hij had in die tijd last van extreme rug- en hoofdpijn, en zag er ook alles behalve fit uit. Maar zijn lezingen, ik vermoed circa 3 keer per week, waren bijzonder boeiend.

Van Varnádi en andere toegewijden kreeg ik diverse cassettebandjes: lezingen, traditionele muziek, maar ook de instrumentale bamboefluitmuziek van Hariprasad Chaurasia en popmuziek met Hare Krishna teksten. Een aantal van die opnames waren van eind jaren zeventig en begin jaren tachtig, en deden me erg denken aan de symfonische rock waar ik in mijn pubertijd zoveel naar had geluisterd. Ik werd hier bijzonder door geïnspireerd, maar begon langzaamaan net als Varnadi interesse te verliezen in het tempelprogramma.

Varnádi had me ook verteld over zijn idee om een vegetarische snackbar te beginnen. In Stockholm was een zeer succesvol Govinda's restaurant, waar elke dag vele studenten kwamen lunchen. Ik had dit restaurant enkele keren bezocht en Varnadi's idee sprak me dan ook erg aan.

Toen ik zo'n twee maanden in Zweden woonde, vertelde Varnádi me over een nieuwe hype: het boek "The Cure for all Cancers" van Hulda Regehr Clark. Volgens deze vrouw konden alle vormen van kanker genezen worden door bepaalde giftige stoffen en vooral het oplosmiddel isopropylalcohol te vermijden, en enkele weken lang een steeds hogere dosering in te nemen van kruidnagels, Artemisia vulgaris en zwarte walnoot tinctuur, een combinatie die parasieten doodt. Want alle vormen van kanker zouden veroorzaakt worden door de afvalstoffen van parasieten, vooral een bepaalde platworm. Het oplosmiddel isopropyl zou de harde buitenkant van de eitjes oplossen, waardoor de platworm een levenscyclus kon voltrekken in het menselijk lichaam. Giftige stoffen, zoals zware metalen, zouden bepalen in welk orgaan de kanker zich zou ontwikkelen.

In die periode had mijn opa in Zeist last van prostaatkanker. Het onderwerp boeide me dus enorm. In maart werd ik opgebeld door Ralph, mijn broer. Hij vertelde me met een huilende stem dat het heel slecht ging met opa en dat ze graag wilden dat ik langs kwam, want de verwachting was dat hij binnen enkele weken zou sterven. Het was dus zeer urgent. En dus werd afgesproken dat ik twee weken naar Zeist zou komen, waar ik bij mijn oma zou logeren. Mijn oma woonde in een oud deel van Zeist. Het huis was omgeven door hoge bomen, had een grote tuin (waar ik als kind vaak gespeeld had) en bevond zich in de buurt van prachtige bossen.

Ik pakte mijn spullen uit in de logeerkamer waar ik al vaak geslapen had (en waar mijn opa ons vaak de meest waanzinnige, volledig geïmproviseerde bedtijdverhalen had verteld, altijd over Moby Dick, met altijd een passage waarin we plotseling gekieteld werden, dolle pret!).

In het eerste gesprek met mijn oma en moeder vertelde ik (wederom erg naïef) dat ik opa zou kunnen genezen, als hij bereid was bepaalde veranderingen aan te brengen in zijn levensstijl (om zo te zorgen dat hij geen isopropylverbindingen meer in zijn lichaam zou krijgen, een stof die onder andere verwerkt zit in scheerschuim, tandpasta, handzeep, badschuim, afwasmiddel en nog vele andere producten). Ik vertelde dat hij vegetarisch zou moeten gaan leven en de eerste weken een complex van kruiden zou moeten innemen. Toen mijn moeder en oma dit hoorden, antwoordden ze dat opa niet zonder zijn dagelijkse stukje vlees zou willen leven, en dat ook de andere veranderingen teveel gevraagd zouden zijn. En dus werd er niet meer over gesproken.

De volgende dag bezocht ik mijn opa in het ziekenhuis. Zijn keel en gezicht waren erg opgezwollen, en zo nu en dan zei hij (door de morfine) rare dingen. Maar het was nog wel opa en ik was blij om hem weer te zien. Mijn opa was de jaren ervoor altijd erg geïnteresseerd geweest in mijn bekering tot de Hare Krishna. Want hoewel hij zelf protestants was, zag hij me tot God bidden op een manier die hem niet geheel vreemd was. We hadden zelfs wel eens theologische gesprekken over de verschillende religies. In het ziekenhuis gaf ik hem de boekjes waar ik aan gewerkt had en vroeg hem deze door te bladeren (als Hare Krishna geloof je dat alleen al het zien van de plaatjes in de boeken een zuiverende werking heeft).

Overdag maakte ik met mijn gebedssnoer lange wandelingen door de bossen van Zeist, bezocht ik de bibliotheek waar ik diverse boeken over gezondheid en yoga leende, en deed ik voor het eerst van mijn leven boodschappen in een natuurvoedingswinkel. Deze twee weken zouden het begin vormen van mijn levenslange interesse in kruidengeneeskunde en de orthomoleculaire voedingsleer.

Ik had in zowel Radhadesh als in Körsnas Gard veel toegewijden horen klagen over maagklachten, rugklachten, migraine en diverse andere aandoeningen. Met dat in het achterhoofd las ik twee weken lang achter elkaar boeken die deze onderwerpen bespraken.

Ik had een retourticket, dus het moment om terug te keren kwam dichterbij. Twee dagen voor mijn vertrek ging het erg slecht met mijn opa. En precies de dag voor mijn vertrek zei hij glimlachend tegen de zuster "Ik ben in God's hand", en stierf. Om te zorgen dat ook ik bij de crematie kon zijn, werd deze al voor de volgende ochtend gepland.

Maar dat het last-minute was, betekende niet dat de opkomst klein was. Mijn opa had een enorme hoeveelheid kennissen (als je met hem door het dorp liep zag je hem achter elkaar mensen groeten) en vele mensen kwamen naar de begrafenis.

Ik was zo overtuigd van reïncarnatie en het belang van emotionele onthechting, dat ik de dood van mijn opa niet kon betreuren. Ik was dan ook een van de weinigen die op de begrafenis (gekleed in roze gewaden) niet huilde, zelfs glimlachte. Maar toch werd mijn aanwezigheid wel gewaardeerd en ik had er geen moeite mee om deel te nemen aan de gezamenlijke omhelzingen. Rond 12 uur 's middags vertrok ik naar Schiphol en in de namiddag werd ik weer door Raktambar opgehaald.

Maar er was nu veel veranderd. Ik had ontdekt dat het in de logeerkamer van mijn oma erg knus was en dat er in de bibliotheek vele interessante boeken te vinden waren. Ik had genoten van de meditatieve wandelingen en simpele biologische maaltijden die ik voor mezelf gemaakt had. Het idee om in Utrecht een vegetarische snackbar te beginnen liet me ook niet meer los.

Ik begon me steeds meer te ergeren aan Varnádi's arrogantie en afstandelijkheid. Ik had Harikésh Swami via COM een aantal vragen gesteld waarvoor ik flink werd bekritiseerd. Met andere woorden: ik begon me daar bijzonder eenzaam en ongelukkig te voelen. Ik was nog steeds een 100% overtuigde toegewijde, maar wilde niet meer in een tempelgemeenschap wonen.

Enkele weken na mijn terugkomst besloot ik te vertrekken. Ik had alleen geen zin om mijn vertrek aan te kondigen, omdat ik niet wilde dat iemand me ervan zou proberen te overtuigen om te blijven. Dus propte ik al mijn spullen in een koffer en een rugtas, schreef een afscheidsbrief, en sloop stiekem naar de bushalte. Die bus nam me naar een treinstation, vanwaar ik via Kopenhagen en Hamburg naar Utrecht zou reizen.

Ik had niemand in Zeist gewaarschuwd dat ik er aan kwam. De reis ging niet helemaal zoals het had moeten gaan. Zo had ik een kaartje voor een rookcabine, maar was ik tijdens het rijden van de trein naar de niet-roken cabine gegaan. Hierdoor had ik niet in de gaten dat de rookcabine niet in de Stena Line boot zou meegaan, maar terug zou keren naar Stockholm. En zo geschiedde dat ik bij aankomst in Denemarken er achter kwam dat het treinstel waarin mijn koffers stonden niet meegekomen waren. Ik had alleen nog mijn handbagage... Toch de reis voortgezet, met overnachting op station Hamburg. Toen ik de volgende middag mijn oma in de voortuin tegemoet kwam wandelen was dit een verbijsterende ervaring voor haar. Ik kon bij haar logeren, maar al vrij snel werd gezocht naar een alternatieve woonruimte.

De tassen bleken te zijn gevonden in Stockholm. Ze waren naar Copenhagen gebracht, waar we ze konden komen ophalen. Met we bedoel ik mijn moeder en ik, die hiervoor weer eens een weekendje met elkaar op stap gingen.

Grappig was dat ik in die periode een standaardbrief ontving van de leraar van het bhakta-programma. Of ik de beweging verlaten had. Tja, dat was lastig te beantwoorden, in ieder geval in die tijd. Ik was nog steeds een toegewijde bhakta. Mijn wereldbeeld en geloofsovertuiging was grotendeels ongewijzigd gebleven. Ik wilde alleen graag wat meer alleen zijn, wat meer rust om me heen. Ik heb de brief niet beantwoord.

Uiteindelijk werd er voor circa 65.000 gulden een studio in Amsterdam gekocht, op de Harry Koningsbergerstraat. Het gebouw was geschilderd in Rietveldstijl en ik woonde op de 8e of 9e verdieping.

Daar wonend begon ik pogingen te ondernemen om mijn rij-examen te halen, schriftelijk VWO certificaten te behalen voor Grieks en Latijn, leerde ik een beetje voor mezelf te koken en boodschappen te doen, begon ik regelmatig te mediteren en yoga asana's te beoefenen, en las ik elke dag minstens 2 uur, zowel boeken van de Hare Krishna beweging als boeken uit de bibliotheek (over gezondheid, psychologie enz.).

In de winter beleefde ik er best wel een koude en eenzame tijd. Een groep ganzen die het grasveld onder de flat als hangplek gebruikte verstoorde voortdurend mijn nachtrust. Ik vond het ook moeilijk om mijn aandacht op de schriftelijke cursussen te richten. Voor het eerst begon ik te denken aan een relatie.

En ergens in die periode besloot ik om weer eens LSD te proberen. Ik kende alleen niemand die het me zou kunnen aanleveren. Hiervoor moest ik dus naar de Amsterdamse binnenstad, brrr. Ik kocht er, voor een veel hoger bedrag dan ik gewend was, een of twee zegels. Ik nam de eerste in mijn woning, en had door alle religieuze iconografie (goden, godinnen en extatische heiligen) om mij heen een zeer inspirerende ervaring. Ik danste uren in mijn kamer, op de house-beats van Harikésh Swami's techno CD, Sri Hari. De 5 leden van de pancha-tattva versmolten tot één goddelijke energie.

Ik herinner me uit die periode ook nog een wandeling onder invloed van LSD door de Amsterdamse binnenstad, waar ik vol fascinatie keek naar de presentatie van de digitally remastered Star Wars episodes (waar ik als kind groot fan van was). Ik herinner me ook nog dat ik eens trippend naar het zondagsprogramma in de de Hare Krishna tempel gegaan ben, waar ik bijzonder heb genoten van het dansen en zingen. Zodanig dat ik teleurgesteld was toen het eten (prasadam) werd geserveerd: ik wilde doorgaan!

Een deel van de zegels (ik had twee soorten gekocht) bleek niks te bevatten: ik was afgezet. Tijdens de laatste trip had ik Varnadi gemaild dat ik in maya was (gegrepen door de begoochelende energie: illusie), "tot en met LSD." Hij nodigde me uit om voor enige tijd terug naar Zweden te komen, in verband met mijn vertaalwerk voor de BBT, wat ik toen heb gedaan.

Ik liet Bandhakari Devi dasi, een van twee zussen die tot de Hare Krishna beweging waren toegetreden en was geïnitieerd door Harikésh Swami, mijn woning huren. Achteraf geen goed idee...

In Zweden maakte ik de feestelijke viering van Harikésha Swami's verjaardag mee, en door de combinatie van meditatie-oefeningen en psychedelische ervaringen voelde ik me nu een stuk beter in mijn vel. Ik was minder onzeker geworden, gedroeg me menselijker en gaf meer om de mensen om mij heen. Ook wat de spirituele oefeningen betrof, ging ik veel dieper. Ik had de vertaling van alle gezangen uit mijn hoofd geleerd, zodat ik elk woord van het ochtendprogramma met begrip van de betekenis kon zingen. Ook de japa-meditatie (het herhaaldelijk opzeggen van de hare krishna mantra) ging grotendeels met onverdeelde aandacht, al was ik hierdoor trager dan de anderen toegewijden: velen waren klaar in anderhalf uur, terwijl dit voor mij meestal tweeënhalf uur in beslag nam, zo'n 10 minuten per 108 mantra's.

Ik verliet Zweden in alle rust, maar kreeg in Amsterdam door dat Bandhakari de woning flink verbouwd had en bovendien een enorme elektriciteitsrekening had achtergelaten, die ik moest betalen. Uiteindelijk haar ouders moeten opsporen om het geld terug te krijgen. Geen leuke ervaring.

Er was een periode dat ik dagelijks het ochtendprogramma in de Amsterdamse tempel bezocht, een fietsrit van zo'n 20 minuten. En ik begon vrijwel dagelijks extase te voelen, korte vlagen van diepe vreugde, telkens gepaard met kippenvel. Dit vond vooral plaats tijdens het zingen (vooral als de na te zingen melodieën simpel werden gehouden, waar ik erg voorstander van was), nederige of liefdevolle gedachten en de japa-meditatie. Dit was vrij raar, want normaliter hoort een jonge bhakta niet dagelijks zulke diepe extase te ervaren, dat was iets voor gevorderde/zuivere toegewijden... Het bleef alleen gebeuren, ook op dagen dat ik niet vroeg opstond.

De tempel in Amsterdam had kort voor mijn aankomst een van oorsprong Nederlandse toegewijde, Kadamba-kanana Rasa-parayana das, als permanente gast gekregen. Hij was enkele jaren manager van de Krishna-Balarama tempel in Vrindavan (India) geweest, tot hij werd neergeschoten door de plaatselijke mafia. Kadamba prabhu leefde in deze periode gescheiden van zijn vrouw en zou over enkele maanden ingewijd worden tot de sannyasa-orde. Hij gaf grappige en interessante lezingen, en vertelde me de eerste paar dingen over mijn horoscoop (Kadamba en ik bleken iets gemeen te hebben: Leeuw ascendant en Venus in het 9e huis). Kadamba had een opzwepende verschijning, terwijl ik in die tijd meer neigde naar het zeer ernstige en meditatieve. Bepaalde gedragingen van Kadamba vond ik niet zo positief, maar al met al was het wel een inspirerend figuur.

Uiteindelijk besloot ik de woning te verkopen en verhuisde ik naar Antwerpen, waar nu het hoofdkantoor van de Nederlandse BBT zou gevestigd worden. In de praktijk: een eigen apartement aan de Amerikalei, op loopafstand van de tempel aldaar. Ik kreeg een nieuwe, hypermoderne computer (enorm bakbeest met geluidskaart en Windows 95) waarop ik ging werken aan de diverse vertaalprojecten.

In tegenstelling tot het volk in Amsterdam, had ik weinig aansluiting met de toegewijden in Antwerpen. Spoedig zou mijn rusteloosheid me daarom weer naar een nieuwe locatie drijven.

....

Enkele weken na mijn terugkomst besloot ik te vertrekken. Ik had alleen geen zin om mijn vertrek aan te kondigen, omdat ik niet wilde dat iemand me ervan zou proberen te overtuigen om te blijven. Dus propte ik al mijn spullen in een koffer en een rugtas, schreef een afscheidsbrief, en sloop stiekem naar de bushalte. Die bus nam me naar een treinstation, vanwaar ik via Kopenhagen en Hamburg naar Utrecht zou reizen.

Ik had niemand in Zeist gewaarschuwd dat ik er aan kwam. De reis ging niet helemaal zoals het had moeten gaan. Zo had ik een kaartje voor een rookcabine, maar was ik tijdens het rijden van de trein naar de niet-roken cabine gegaan. Hierdoor had ik niet in de gaten dat de rookcabine niet in de Stena Line boot zou meegaan, maar terug zou keren naar Stockholm. En zo geschiedde dat ik bij aankomst in Denemarken er achter kwam dat het treinstel waarin mijn koffers stonden niet meegekomen was. Ik had alleen nog mijn handbagage... Toch de reis voortgezet, met overnachting op station Hamburg. Toen ik de volgende middag mijn oma in de voortuin tegemoet kwam wandelen was dit een verbijsterende ervaring voor haar. Ik kon bij haar logeren, maar al vrij snel werd gezocht naar een alternatieve woonruimte.

De tassen bleken te zijn gevonden in Stockholm. Ze waren naar Copenhagen gebracht, waar we ze konden komen ophalen. Met we bedoel ik mijn moeder en ik, die hiervoor weer eens een weekendje met elkaar op stap gingen.

Grappig was dat ik in die periode een standaardbrief ontving van de leraar van het bhakta-programma. Of ik de beweging verlaten had. Tja, dat was lastig te beantwoorden, in ieder geval in die tijd. Ik was nog steeds een toegewijde bhakta. Mijn wereldbeeld en geloofsovertuiging was grotendeels ongewijzigd gebleven. Ik wilde alleen graag wat meer alleen zijn, wat meer rust om me heen. Ik heb de brief niet beantwoord.

Uiteindelijk werd er voor circa 65.000 gulden een studio in Amsterdam gekocht, op de Harry Koningsbergerstraat. Het gebouw was geschilderd in Rietveldstijl en ik woonde op de 8e of 9e verdieping.

Daar wonend begon ik pogingen te ondernemen om mijn rij-examen te halen, schriftelijk VWO certificaten te behalen voor Grieks en Latijn, leerde ik een beetje voor mezelf te koken en boodschappen te doen, begon ik regelmatig te mediteren en yoga asana's te beoefenen, en las ik elke dag minstens 2 uur, zowel boeken van de Hare Krishna beweging als boeken uit de bibliotheek (over gezondheid, psychologie enz.).

In de winter beleefde ik er best wel een koude en eenzame tijd. Een groep ganzen die het grasveld onder de flat als hangplek gebruikte verstoorde voortdurend mijn nachtrust. Ik vond het ook moeilijk om mijn aandacht op de schriftelijke cursussen te richten. Voor het eerst begon ik te denken aan een relatie.

En ergens in die periode besloot ik om weer eens LSD te proberen. Ik kende alleen niemand die het me zou kunnen aanleveren. Hiervoor moest ik dus naar de Amsterdamse binnenstad, brrr. Ik kocht er, voor een veel hoger bedrag dan ik gewend was, een of twee zegels. Ik nam de eerste in mijn woning, en had door alle religieuze iconografie (goden, godinnen en extatische heiligen) om mij heen een zeer inspirerende ervaring. Ik danste uren in mijn kamer, op de house-beats van Harikésh Swami's techno CD, Sri Hari. De 5 leden van de pancha-tattva versmolten tot één goddelijke energie.

Ik herinner me uit die periode ook nog een wandeling onder invloed van LSD door de Amsterdamse binnenstad, waar ik vol fascinatie keek naar de presentatie van de digitally remastered Star Wars episodes (waar ik als kind groot fan van was). Ik herinner me ook nog dat ik eens trippend naar het zondagsprogramma in de de Hare Krishna tempel gegaan ben, waar ik bijzonder heb genoten van het dansen en zingen. Zodanig dat ik teleurgesteld was toen het eten (prasadam) werd geserveerd: ik wilde doorgaan!

Een deel van de zegels (ik had twee soorten gekocht) bleek niks te bevatten: ik was afgezet. Tijdens de laatste trip had ik Varnadi gemaild dat ik in maya was (gegrepen door de begoochelende energie: illusie), "tot en met LSD." Hij nodigde me uit om voor enige tijd terug naar Zweden te komen, in verband met mijn vertaalwerk voor de BBT, wat ik toen heb gedaan.

Ik liet Bandhakari Devi dasi, een van twee zussen die tot de Hare Krishna beweging waren toegetreden en was geïnitieerd door Harikésh Swami, mijn woning huren. Achteraf geen goed idee...

In Zweden maakte ik de feestelijke viering van Harikésha Swami's verjaardag mee, en door de combinatie van meditatie-oefeningen en psychedelische ervaringen voelde ik me nu een stuk beter in mijn vel. Ik was minder onzeker geworden, gedroeg me menselijker en gaf meer om de mensen om mij heen. Ook wat de spirituele oefeningen betrof, ging ik veel dieper. Ik had de vertaling van alle gezangen uit mijn hoofd geleerd, zodat ik elk woord van het ochtendprogramma met begrip van de betekenis kon zingen. Ook de japa-meditatie (het herhaaldelijk opzeggen van de hare krishna mantra) ging grotendeels met onverdeelde aandacht, al was ik hierdoor trager dan de anderen toegewijden: velen waren klaar in anderhalf uur, terwijl dit voor mij meestal tweeënhalf uur in beslag nam, zo'n 10 minuten per 108 mantra's.

Ik verliet Zweden in alle rust, maar kreeg in Amsterdam door dat Bandhakari de woning flink verbouwd had en bovendien een enorme elektriciteitsrekening had achtergelaten, die ik moest betalen. Uiteindelijk haar ouders moeten opsporen om het geld terug te krijgen. Geen leuke ervaring.

Er was een periode dat ik dagelijks het ochtendprogramma in de Amsterdamse tempel bezocht, een fietsrit van zo'n 20 minuten. En ik begon vrijwel dagelijks extase te voelen, korte vlagen van door diepe vreugde, telkens gepaard met kippenvel. Dit vond vooral plaats tijdens het zingen (vooral als de na te zingen melodieën simpel werden gehouden, waar ik erg voorstander van was), nederige of liefdevolle gedachten en de japa-meditatie. Dit was vrij raar, want normaliter hoort een jonge bhakta niet dagelijks zulke diepe extase te ervaren, dat was iets voor gevorderde/zuivere toegewijden... Het bleef alleen gebeuren, ook op dagen dat ik niet vroeg opstond.

De tempel in Amsterdam had kort voor mijn aaankomst een van oorsprong Nederlandse toegewijde, Kadamba-kanana Rasa-parayana das, als permanente gast gekregen. Hij was enkele jaren manager van de Krishna-Balarama tempel in Vrindavan (India) geweest, tot hij werd neergeschoten door de plaatselijke mafia. Kadamba prabhu leefde in deze periode gescheiden van zijn vrouw en zou over enkele maanden ingewijd worden tot de sannyasa-orde. Hij gaf grappige en interessante lezingen, en vertelde me de eerste paar dingen over mijn horoscoop (Kadamba en ik bleken iets gemeen te hebben: Leeuw ascendant en Venus in het 9e huis). Kadamba had een opzwepende verschijning, terwijl ik in die tijd meer neigde naar het zeer ernstige en meditatieve. Bepaalde gedragingen van Kadamba vond ik niet zo positief, maar al met al was het wel een inspirerend figuur.

Uiteindelijk besloot ik de woning te verkopen en verhuisde ik naar Antwerpen, waar nu het hoofdkantoor van de Nederlandse BBT zou gevestigd worden. In de praktijk: een eigen apartement aan de Amerikalei, op loopafstand van de tempel aldaar. Ik kreeg een nieuwe, hypermoderne computer (enorm bakbeest met geluidskaart en Windows 95) waarop ik ging werken aan de diverse vertaalprojecten.

In tegenstelling tot het volk in Amsterdam, had ik weinig aansluiting met de toegewijden in Antwerpen. Spoedig zou mijn rusteloosheid me daarom weer naar een nieuwe locatie drijven.

In de maanden dat ik er woonde, besloot ik een gedetailleerde horoscoopanalyse te bestellen bij Vedisch astroloog Robert Koch. Ik maakte een flink bedrag over en ontving enkele weken later de print-outs en het 90 minuten durende cassettebandje (een gedeelte van de reading kan hier beluisterd worden). Robert's uitspraken over mijn persoonlijkheid, mijn karakter, mijn vaardigheden, zwakheden en talenten bleek zeer goed te kloppen, en zoals later zou blijken waren ook zijn voorspellingen raak. Ik was gefascineerd en begon me nu ook zelf in astrologie te verdiepen.

 

Behalve dat ik in mijn puberteit een soort hippie was geworden, had mijn persoonlijkheid ook andere patronen aangenomen. Zo was ik een vrij destructieve zanger in een rockband, kon ik behoorlijk gemene grappen uithalen, en werden weekenden bij mijn vader vaak dronken en lallend doorgebracht, met veel aandacht voor tieten en spare ribs. Die kant van mij hield op te bestaan, aangezien ik nu de brave monnik uit ging hangen. Maar dit voelde niet alsof ik een deel van mezelf moest onderdrukken, eerder dat ik een mij opgelegde machocultuur (die van mijn vader, broers, klasgenoten en TV-programma's als Married With Children) in één keer van me af kon schudden. Dit was een hele opluchting. Een ander deel van mij, namelijk de kant die hield van muziek maken, lezen en filosoferen, kon zich in veel opzichten verder ontplooien, in ieder geval de eerste jaren.

Het was ook een opluchting om mezelf eens in andere termen te kunnen verwoorden. Moest ik het ene moment mijn vreugde nog uitdrukken met uitgekauwde kreten als "Hoera!" en "Fuck yeah!", nu kon ik euforie bewoorden met "ki jaya!" en "hariiiibooool!!", kreten die geen associaties met mijn verleden opriepen. Nieuwe woorden om naar allerlei concepten en gevoelens te verwijzen. Nieuwe parabels, grappen, vergelijkingen, voorbeelden en redenaties.

Ik leerde overigens niet alleen Indiase gebruiken kennen. Het was in Radhadesh dat ik voor het eerst mensen leerde kennen uit Polen, Nieuw-Zeeland, de Verenigde Staten, Israël, Tsjecho-Slowakije en nog veel meer landen.

Wat wel een groot probleem is aan deze religie is dat iedereen wordt aangemoedigd om te prediken: proberen de beginselen aan andere mensen over te dragen en ze aan te moedigen aan de rituelen deel te nemen, vooral het eten van prasadam en het zingen van de hare krishna mantra. Door deze druk tot prediken (inclusief het verkopen van boekjes op straat) veranderen veel mensen, ook ik, in wandelende PR-vertegenwoordigers. Hierdoor wordt de persoonlijkheid opgezadeld met een programma dat integriteit in de weg staat. Want als vertegenwoordiger moet je altijd glimlachen, altijd laten zien dat je gelukkig bent. "Chant hare krishna and be happy!" Ik kreeg dit gelukkig in de gaten (via een opname voor TV) en heb mij daar op een gegeven moment van weten te distantiëren. Dit was een zeer belangrijk moment voor mij. Maar ook deze gebeurtenis moet ik eigenlijk in chronologische volgorde vertellen. In het volgende hoofdstuk zal ik vertellen over de eerste drie maanden, waarvan ik in de derde maand (december) elke dag de straat op zou gaan om boeken te verkopen. Ook zal ik vertellen over hoe er een conflict ontstond tussen mij en mijn vader, waar we enkele maanden later op Nederland 3 over in gesprek gingen.

 

*****

 

Biografie 2:

One day in the Antwerpen preaching center I heard someone criticizing one of the Polish girls in the movement, because "she's just reading all the time." To me this was something positive, because I did exactly the same thing. Contrary to tradition, I approached the girl myself, and stirring quite some controversy among the temple authorities, we got engaged. It turned out she wasn't just reading the books published by the movement, but also by a devotee who was a critic of the movement's leadership.

We went on a three month honeymoon in India, where I borrowed a laptop from said critic, so I could continue translating books. We visited the critic a couple of times, and on his advice started reading a couple of (pop) psychology books: Vital Lies, Simple Truths, by Daniel Goleman, The Family, by John Bradshaw, The Road Less Traveled, by M. Scott Peck, and For Your Own Good, by Alice Miller.

Reading these works, I realized my own upbringing had not been ideal, and that it would be awesome to raise children without any dysfunctional, traumatizing childrearing methods (what Miller called the "poisonous pedagogy"). I also had many dreams for a better world, and figured that by myself I might not be able to accomplish that. It would be very useful to produce a child of supreme emotional, psychological, spiritual, physical and intellectual health. A Savior.

And so, on an astrologically auspicious night, vocally inviting a willing soul to come incarnate into our family, we conceived our first child, which according to the Indian time table we were using would be a "wise son". And yes, a boy was born.

At first I had wanted to have just one son, but since the birth chart indicated a rather secluded and possibly atheistic person, I decided to have another child. This time we chose the date to conceive a "virtuous son". And when 9 months later I saw this birth chart, oh yes, here was The One. Whether astrology is bullshit or not, from the perspective of Indian astrology, this child was destined for greatness.

About a year before the birth of this second child, my belief in the Hindu/Vaishnava theology completely collapsed. Indian astrology still worked for me, but I couldn't believe in a personal God anymore, at least not as conceived of in Vaishnavism.

And so I took an interest in atheism as well as new age (healing etc.). Also, because I was now studying nutrition, we started taking fish oil capsules and a little later stopped being vegetarians altogether so we could offer our sons a greater variety of protein.

In December 2000 I visited the Findhorn Foundation community in Schotland and stayed for an 'Experience Week'.

In 2003, while I was working at some distance from home and also endeavored to obtain three additional diplomas (Pharmacy, Orthomolecular Therapy, and Vedic Astrology), my marriage broke down, resulting in our divorce in 2004, at which time I moved in with a colleague who I pretended to love (but didn't really like; I simply didn't want to become homeless; also, she wanted to have a child and I didn't. From then on I would see my kids every second weekend.

With my girlfriend I opened a food supplement store (about an hour's drive from where my kids lived), borrowing money from our parents (10,000 euros, a very small amount). In part because our budget was so limited, and in part because this was just around the time of the financial crisis, we never made any profit. And after the first year, I broke up with her and moved to the apartment above the store, now running it all by myself.

One positive aspect of this period was that I had to spend all day long in the shop, with very few customers, but now with broadband internet. And so once again I had an opportunity to read all day long. I became interested in 9/11, the Jews (through Jeff Rense's page), the "Illuminati" and Sacred Geometry. This eventually led to a revival of my interest in psychedelics, this time not LSD but the natural psychedelics: mushrooms, ayahuasca and DMT. Quickly becoming an expert, I got myself an extra job as web editor for an online headshop (which sold mushroom grow kits and various psychedelic herbs). As part of this job, I also got to be the Admin for a then very popular web forum (psychonaut.com), posting daily news items on shamanic and psychedelic topics.

For some time I tried to combine all this with keeping my own shop open for limited days/hours, and of course picking up my kids every second weekend. It was exhausting.

I filed for bankruptcy in 2009 (age 34), hoping to move closer to my kids again. Which I did.

I also started translating, with permission from the author, Psychology Of The Future - Lessons from Modern Consciousness Research, by Stanislav Grof. I self-published my translation in 2010.

In that same period I read Islam Unveiled by Robert Spencer and embraced the viewpoints of the Counter-Jihad.

In 2010, now living very close to my kids (practically in the same street), I started rejecting the conspiracy theories of 9/11, seeing them as a PC way to absolve Muslims of blame. Although I remained open to the idea that the US government had allowed the attacks to happen, it didn't make sense to me that they had orchestrated every detail of the attack, and I found the controlled demolition arguments unconvincing.

During the summer of 2011 another radical change occured. I discovered a website called the Armageddon Conspiracy, which, contrary to what the name suggests, wasn't really a conspiracy site but rather about a gnostic group that aimed to "kill God", i.e. the Demiurge. I'll simply list some of the core aspects of this site's ideology and worldview, so that you will immediately understand why I was so fascinated to read the more than a million words in chronological order, which took me a couple of months, and also why I appreciated your website.

No nepotism, cronyism, sexism or racism
Meritocracy rather than Democracy
Statism rather than Libertarianism, Anarchism and Monarchy
Community rather than the family
100% Inheritance Tax, hence the need for State control
One Party which eventually makes itself obsolete
Voting based on primus inter pares: first among equals
No automatic right to vote, but based on demonstrable merit
Positive Liberty rather than Negative Liberty
Rationalism rather than Empiricism
Idealism rather than Materialism
Mathematics rather than Science
The Principle Of Sufficient Reason
Gödel's Incompleteness Theorem
The Leibnizian Monadology
The Hegelian Dialectic
Euler's Identity: The God Formula
Pythagoreanism (All Is Number)
Plato's Republic
The Hero's Journey
Jungian psychology, the MBTI personality types
Gnosticism rather than Abrahamism
The Radical Left rather than the False Left

Together with two other readers (who did the design and technical aspects), I set up a Dutch website using 100 pages worth of translations from the site, but with references to the Illuminati removed. (The author claims to be a member of the Bavarian Illuminati. Currently they describe themselves as Jacobins.) Then I encouraged others to provide German, French etc. translations, which we then added to the site. The site was up for about two years (2012-2014) before it was hacked. By that time I had lost interest in the author and his followers, so didn't feel motivated to recover it.

Because in 2013, living in the house of one of the two friends with whom I had created the website, I started taking an interest in the growing anti-Feminist and anti-SJW movement, following the Gamergate incident, as well as the MGTOW movement. And spiritually, I had taken an interest in Osho (Bhagwan Shree Rajneesh), the controversial, rebellious Indian mystic (born as a Jain).

In December 2013 I moved from my friend's house (near Amsterdam) to my current house in the northeast of the Netherlands.

In the summer of 2014 my oldest son moved in with me, and a school year later, in 2015, my youngest son also moved in.

In December 2014, my mother took me and some other family members to Lanzarote, and while there I decided to read the Mein Kampf PDF I had on my computer. Whoa! Awesome!!! I read the first six or seven chapters and was extremely enthusiastic. But then I searched online to see what contemporary groups were still practicing National-Socialism, and read about the various neo-Nazi groups beating up homosexuals and immigrants. This was seriously disappointing and I lost my interest. Now looking back at the items I've posted on my facebook page in 2015, there is NOTHING about National-Socialism. Instead I continued reading and listening to Osho's discourses (of which there are many hundreds of hours available, which I was determined to get through too).

On the other hand, I did get worried about the refugee crisis, which was even affecting my small, picturesque town.

It was only in the beginning of 2016 that I returned to nationalism. Because this is when I started to become intensely involved with the Alt-Right and White Nationalism.

The (audio)books I read, more or less in chronological order:

My Awakening, narrated by the author, David Duke
Jewish Supremacism, David Duke
The Secret Behind Communism, David Duke
The Turner Diaries, narrated by the author, William Pierce
All of the 308 broadcasts by William Pierce
Nature's Eternal Religion, Ben Klassen
Revolution And How to Do It in a Modern Society, Kai Murros
A Federal Constitution for Greater Europe As An Imperial Racial State, Anonymous
Mein Kampf, first book (in English and German, both as audiobooks)
March of the Titans (first 39 chapters), Arthur Kemp
Culture of Critique (introduction and first chapter), Kevin MacDonald
88 Precepts, David Lane
Erectus Walks Amongst Us, Richard D. Fuerle

Not Alt-Right or White Nationalist, but worth mentioning:

The Oera Linda Book, translation by Wiliam R. Sandbach
The History of Rome podcast (75 hours), Mike Duncan
Revolutions (200+ hours on all the European and American revolutions), Mike Duncan

I had just finished going through that last podcast (ending with the revolutions of 1848) and started reading the 39th chapter of March of the Titans (about the events preceding the Russian Revolution) when I encountered your website.

The reason why I started studying the history of Rome and the various revolutions was because I wanted to have a better understanding of European history before again reading Mein Kampf (second book) and studying WW2. Also, I had political aspirations and having a firm grasp of European history seemed to be an essential prerequisite for that.

In May 2017, I tried to become a councillor on behalf of Geert Wilders' PVV. I knew he was a Zionist, but figured that for this local job that wouldn't play a significant role, and I could use some practical experience in (local) politics. However, during the first talk I had with the regional representatives, loyalty to Israel was immediately presented as one of the prerequisites for membership. I talked around it, basically repeating the common Alt-Right slogan that I support an ethnostate for the Jews. But they also responded very concerned to my describing myself as being involved with the Alt-Right. I finished the 'job interview' succesfully and they sent me an email, asking to come over for some other event, but I immediately sent them a letter expressing my decision to withdraw because of their Zionist position. This was right after Trump ordered the bombing of the Syrian airbase (a great disappointment).

A friend of mine, also anti-Zionist, joined the PVV about three weeks ago, for similar reasons, and because it was for a prominent post in Rotterdam, he got a LOT of media attention: national headlines. But then Antifa members dug up some of his older facebook posts in which he congratulated David Irving and expressed a desire to create a White ethnostate. That too got national headlines: "Geert Wilders blunders and hires brownshirt..." He was immediately kicked out of the party. Hilarious, though also a bit tragic for my friend, being doxxed like that.

Another thing I've been interested in these last two years is prepping. I started storing water and food, some gadgets (water filters), and bought myself and my kids a bow and arrows, then a crossbow, and a couple of swords. Since May 2017 I've been doing regular cardio and weight training. My joints and back are sensitive though. I'm too old to become much of a warrior. Still, trying to make the best of it.

Anyway, that about brings us to the present.

As far as activism is concerned, my first responsibility is taking care of my two sons for another three years (if all goes well the youngest will have his diploma in the summer of 2020; the oldest one is already studying Software Engineering, but still lives here).

 

*****

 

Biografie 3:

 

Ik ben zelf enkele jaren een Holocaustontkenner geweest en het waren bovenal de citaten uit het dagboek van Joseph Goebbels die mij hebben overtuigd dat de Holocaust wel degelijk heeft plaatsgevonden zoals deze in geschiedenis­boeken wordt be­schreven. Na het lezen van die citaten viel mijn foutieve wereldbeeld als een kaartenhuis in elkaar. Het leek mij daarom een goed idee om deze citaten, samen met een aantal andere belangrijke documenten, in een hand­zaam formaat voor Nederlandse lezers beschikbaar te maken.

Het idee voor dit boek (De Holocaust in de woorden van de nazi's zelf) had ik al in 2019, direct na het lezen van de citaten en het voeren van enkele (zinloze) discussies. Maar ik besloot er pas werk van te maken toen er begin 2023 meerdere nieuwsartikelen werden gepubliceerd over het hoge aantal Holocaustontkenners in Nederland en de pro­blemen die leer­krachten ervaren bij het lesgeven over dit onderwerp. [In juli 2023 is Holocaustontkenning verboden geworden.] Ik denk dat dit boek door de focus op bron­teksten een nuttige aanvulling kan zijn op de Neder­landse boeken, websites en andere onderwijs­materialen die al wor­den gebruikt.

 

*****

 

Biografie 4:

 

Voor de personeelspagina van het hunebedcentrum in Borger heb ik deze introductie geschreven:

Kun je jezelf kort voorstellen?

“Ik ben in 1975 geboren in Deventer en na zes jaar in Bathmen te hebben gewoond met mijn moeder naar Zeist verhuisd. Tijdens weekenden en vakanties namen mijn vader en oom mij de bossen en bergen in, om te wildkamperen, kanovaren en in grotten af te dalen. Ik werd een enthousiaste vogelaar en vooral na de vakantie op IJsland gefascineerd door geologie. Ik vond het leuk om te schrijven en op de middelbare school werd ik daarom redactielid van de schoolkrant. Mede daardoor raakte ik rond mijn 15e geïnteresseerd in psychologie, sjamanisme, meditatie en spiritualiteit, wat er toe leidde dat ik na het behalen van mijn diploma bij een Indiase religie terecht kwam, waar ik (in de Belgische Ardennen en in Zweden) aan de slag ging om teksten uit het Engels en Sanskriet naar het Nederlands te vertalen. Na vijf jaar van dit monnikenleven trad ik in het huwelijk en verhuisde ik naar Amsterdam om daar als assistent-bedrijfsleider te gaan werken in een natuurvoedingswinkel. Ik werd gediplomeerd drogist en specialiseerde me in de advisering van orthomoleculaire voedingssupplementen. Zo bleef ik circa 20 jaar werkzaam als winkelier en webshopmedewerker. In die periode raakte ik geïnteresseerd in westerse filosofie, geschiedenis (vooral van het Romeinse Rijk), etymologie (vooral van de Indo-Europese talen), mythologie, archeologie en de prehistorie. In 2010 vertaalde en publiceerde ik een boek, De nieuwe psychologie, over holotroop ademwerk en psychedelische therapie, en heb daar vervolgens enkele lezingen over gegeven. In 2021 publiceerde ik mijn vertalingen van de Oudnoordse Fridthjof Saga en een daarop gebaseerd Zweeds gedicht. Een exemplaar van deze vertalingen, met als titel De sage van Fridthjof en Ingeborg, staat inmiddels in de bibliotheek van het Hunebedcentrum. Begin 2021 was ik ook begonnen aan een podcast over de Nederlandse geschiedenis. Een van de negen afleveringen van deze Hollandia Geschiedenis Podcast gaat over de ijstijd en hunebedden. Een andere gaat over Dorestad en de vikingen. Ik ben vader van twee volwassen zoons en woon sinds eind 2013 in Bellingwolde. Hobby's in de afgelopen jaren waren onder andere astronomie, boogschieten, zwaardvechten en calisthenics. Ik heb nog geen ervaring maar wel interesse in LARP (live action rollenspel).”

Wat ga je doen bij het Hunebedcentrum (sinds wanneer actief als vrijwilliger/oproepkracht)?

“Mijn training begint half maart 2022 en ik ga aan de slag als vrijwilliger oermens en museumdocent. Met mijn donkere haar kom ik er ook voor in aanmerking om als oerman te figureren in een filmshoot, aanstaande donderdag. Omdat ik inmiddels vijf jaar ervaring heb met het aanleggen van een voedselbos, in mijn tuin, zal ik ook betrokken zijn bij de aanleg van de pluktuin bij het Hunebedcentrum.”

Wat vind je leuk bij het Hunebedcentrum?

“Ik denk dat ik na mijn introductie hierboven niet hoef uit te leggen waarom ik dolenthousiast ben om bij het Hunebedcentrum aan de slag te gaan. Het heeft iets magisch om in de buurt van het grote hunebed aan de slag te gaan, het oertijdpark vind ik fantastisch, en het museum staat vol objecten en teksten die me fascineren. Het was een verrassing om te horen dat er ook plannen zijn voor de aanleg van een voedselbos.”

Welke woorden typeren jou het beste? En waarom?

“Leergierig, omdat ik elke dag iets nieuws probeer te leren, op zoveel mogelijk gebieden. Wetenschappelijk, omdat ik juist door mijn jaren als gelovige het belang ben gaan inzien van rationeel en empirisch bewijs. Spiritueel, omdat ik ondanks mijn wetenschappelijke instelling toch nog veel interesses heb die buiten de reguliere wetenschap vallen. Niet verlegen maar wel introvert. Zeer brede muzieksmaak maar met een sterke voorkeur voor symfonische rock en progressive metal.”

 

*****

 

Biografie 5:

 

 

Geboren op 24 maart 1975 in Deventer. Eerste zes jaar opgegroeid in Bathmen en daarna tot mijn achttiende in Zeist gewoond. Na tussen 1991 en 1993 artikelen te hebben geschreven voor de schoolkrant van het Herman Jordan Montessori Lyceum (en in een bandje te hebben gespeeld), trad ik begin 1995 in dienst bij de Bhaktivedante Book Trust als proeflezer en vertaler Engels-Nederlands, waarbij ook Sanskriet-teksten moesten worden vertaald, zoals de Bhagavad-gita.

In 2009 nam ik contact op met Stanislav Grof met de vraag of ik zijn Psychology of the Future (2000) naar het Nederlands mocht vertalen. Die vertaling, De nieuwe psychologie, bracht ik een jaar onder eigen beheer uit (2010, Uitgeverij Caduceus Mercurius).

 

In 2011 en 2012 werkte ik met enkele anderen samen aan een politieke website genaamd Ronde Tafel Beleid. Op die site waren artikelen te lezen over meritocratie.

Na jaren zelf naar geschiedenispodcasts, audioboeken en colleges te hebben geluisterd (vooral over het Romeinse Rijk en de verschillende revoluties van de 18e, 19e en 20e eeuw), nam ik negen afleveringen op van de Hollandia Geschiedenis Podcast.

Bij een uitverkoop van tweedehands boeken bemachtigde ik voor 50 cent een boek uit 1882. Dit was de Frithiofs-Saga, poëtisch vertaald door J.J.L. Ten Kate.

 

 

 

 

-----

 

Biografie 6:

Curriculum vitae

 

Werkervaring

9-2024 tot 6-2026: Winkelmedewerker Ekoplaza Winschoten;

6-2022 tot 4-2023: Nachtportier Hotel Thermen Bad Nieuweschans;

3-2022 tot 6-2022: Museumdocent Hunebedcentrum Borger;

6-2021 tot 11-2021: Droginet, Medewerker Product & Kwaliteit (productontwikkeling, HACCP en verbeteren website);

5-2010 tot 1-2020: Vitaminstore, Webredacteur en Productspecialist (schrijven van productteksten en beantwoorden van vragen, SEO, klantenservice, zo nu en dan ook personeelstrainingen);

06-2010 tot heden: Vertaler Engels-Nederlands en eigenaar van Uitgeverij Caduceus Mercurius, later Uitgeverij Hilding.

10-2007 tot 4-2010: Azarius Reform, webredacteur (en vanaf april 2009 tevens winkelier) met taken als content creation en SEO;

03-2005 tot 12-2009: Ambrosia Healthcare, gezondheidswinkel in Woerden, zelfstandig ondernemer;

12-2004 tot 3-2005: De Zonnebloem Natuurlijk, Almere, winkelmedewerker;

07-2004 tot 12-2004: De Kruiderij, Oosterhout, drogist;

01-2004 tot 07-2004: Bodyvitaal, Utrecht en Rotterdam, vestigingsmanager;

07-2002 tot 12-2003: De Vitaminstore, Amsterdam, filiaalmanager;

03-2002 tot 06-2002: De Tuinen, Hilversum, filiaalmanager;

07-2001 tot 02-2002: Kruiderij Rozemarijn, Lelystad, drogist;

04-2001 tot 06-2001: Kantoorboekhandel De Brunte, Lelystad, verkoper;

01-2001 tot 02-2001: Drogisterij Erica, Amsterdam, assistent-drogist;

02-1999 tot 12-2000: De Natuurwinkel, Amsterdam, verkoper en assistent-bedrijfsleider;

01-1995 tot 01-1999: Bhaktivedanta Book Trust International, Körsnas Gard (Zweden), productiemanager, vertaler en proeflezer Engels-Nederlands;

01-1994 tot 12-1995: Vegetarisch restaurant Gopinatha's Garden, Septon-Durbuy (België), ober;

10-1990 tot 06-1993: Hoofdredacteur schoolkrant van het Herman Jordan Montessori Lyceum.

Diploma's en certificaten

Diploma Integrale Opleiding Orthomoleculaire Geneeswijzen, S.O.E. / A.O.V., 2003;

In bezit van rijbewijs en auto sinds 2001;

Pharmacon Vakdiploma Drogist, 2001;

Typediploma, 1995;

HAVO, Herman Jordan Montessori Lyceum te Zeist, 1993.

Taalvaardigheid

Nederlands: vloeiend, zeer uitgebreide woordenschat

Engels: vloeiend, zeer uitgebreide woordenschat

Duits: spreek het nog aarzelend maar uitgebreide woordenschat

Frans: Lezen gaat wel. Spreken en schrijven minder.

Spaans en Portugees: beperkte vocabulaire, lezen gaat wel enigszins

Hobby’s en interesses:

Boogschieten, archeologie, geschiedenis, filosofie, wetenschap, wiskunde, psychologie, sociologie, mythologie, buitensport, wandelen, krachttraining.

Overige (vrijwilligerswerk en bijzondere projecten):

2009-2010: Stanislav Grof’s Psychology of the Future vertaald en onder eigen beheer uitgegeven als “De nieuwe psychologie – inzichten uit hedendaags bewustzijnsonderzoek” (Uitgeverij Caduceus Mercurius).

2009: Correcties ingestuurd voor een reeds bestaande Engelstalige tekst (uit 1953) op de websites van de Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies en Erowid (namelijk: “Handbook for the therapeutic use of lysergic acid diethylamide-25, individual and group procedures, by D.B. Blewett, Ph.D. and N. Chwelos, M.D.”).

2009: Diashow met tekst verzorgd voor de website van Stichting OPEN (Onderzoek naar de Psychedelische Ervaring in Nederland);

2007-2012: Diverse lemma’s van de Engelse en Nederlandse Wikipedia geschreven, aangevuld of verbeterd.

2007/2008: Vertaling/ondertiteling verzorgd voor de anderhalf uur durende documentaire “The Pharmacratic Inquisition” van Jan Irvin en Andrew Rutajit (Gnostic Media);

2007: Lezing gegeven aan Volksuniversiteit Woerden, over Voeding & Gezondheid;

2004: Artikel geschreven voor Biohorma’s lentenummer van Gezondheidsnieuws, over veilig gebruik van natuurlijke laxeermiddelen (Senna, Rheum Frangula) en alternatieven en suggesties om geleidelijk aan meer gebruik te maken van gezondere middelen (Vlozaad, Lijnzaad, meer fruit en beweging);

2002-2003: Dagelijks vragen van bezoekers van de website Vitaminstore beantwoord;

2002-2003: Lesmateriaal over voedingssupplementen geschreven voor personeel Vitaminstore;

2003: Voor de producten van Innovital (Source Naturals, Mega Sports Nutrition) indicaties ingevoerd voor zoekmachine Vig-programma;

2002: Vademecum voor personeel Vitaminstore (Innovital) samengesteld;

2002: Alfabetische lijst van ingrediënten en formules van sportsupplementen samengesteld voor Vitaminstore (Innovital);

2001-2003: Diverse artikelen geschreven voor tijdschrift Religie & Mystiek;

2001: Geassisteerd bij twee demonstratiedagen van Solgar Vitamins in Deventer en Zutphen;

2000: Assortiment samengesteld voor nieuw filiaal en project Natuurwinkel, de eerste NWO cadeau-, cosmetica- en vitaminespeciaalzaak "Het Nieuwe Genieten" (nu "De Vitaminewinkel") op de Haarlemmerdijk;

1999: Lesmateriaal samengesteld voor personeel Natuurwinkel met overzicht verschillen reform, biologisch en biologisch-dynamisch, over zuurdesem, macrobiotiek, vegetarisme, klantbenadering enz.

1990-1993: Redacteur schoolkrant Oerkreet, van het Herman Jordan Montessori Lyceum: maken van illustraties, schrijven van artikelen, verzorgen van lay-out, drukken en verspreiding.

1985-1987: Auteur, tekenaar en verkoper van tijdschrift Natuurnieuws, ten bate van Wereld Natuur Fonds, Greenpeace en de Vogelbescherming.

 

 

 

Biografie 7:

 

Onderzoek windmolengeluid op de diepe slaap (N3), een longitudinaal vooronderzoek

 

 

Mijn lichamelijke conditie

 

Mijn gezondheidsklachten zijn niet per se relevant voor de uitkomsten van dit vooronderzoek, maar zijn er wel de aanleiding toe geweest, en omdat er relaties en interacties kunnen bestaan tussen de klachten en de slechte slaap, in beide richtingen, lijkt het me goed om ze hier kort samen te vatten. 

- Rugpijn en in het algemeen een gevoelige rug  wegens een lichte scoliose en beenlengte-verschil;

- Stuitpijn en verkramping van de bekkenspieren, vooral direct na het door de rug gaan, vorige maand;

- Blessuregevoelig, al is dat niet ongebruikelijk voor een 50-jarige;

- Gescheurde achillespees in februari 2024 (ontstekingen kunnen de slaap verstoren, en hebben dat vorige week ook gedaan toen ik nietsvermoedend twee dagen achter elkaar meer dan 12.000 stappen ging zetten, en dit tot mijn verbazing terugzag in mijn slaapgrafieken);

- Intentietremor, voor het eerst opgemerkt in 2021;

- Als kind en tiener: zenuwtics;

- Al na 8,5 maanden uit de baarmoeder gehaald, omdat de verloskundige (in 1975, andere tijden) nog voor zijn vakantie de keizersnede wilde uitvoeren... Officieel niet te vroeg geboren maar wel precies op de rand van te vroeg (37 weken), wat kan hebben geleid tot de tics, tremor én gevoeligheid voor slaapproblemen.

 

Verder wel uitermate gezond. Ik word (tot nu toe) vaak voor een dertiger aangezien. Wel al een paar jaar kalend natuurlijk, mar door mijn lengte valt dat niet direct op. Volgens Fitbit is mijn hartslag normaal. Voor zover bekend geen problemen met de bloeddruk, bloedsuikerspiegel of het cholesterolgehalte. Ik houd mij bezig met gezondheid en meditatie sinds 1992, ben drogist sinds 2001, en orthomoleculair voedingsdeskundige (lange tijd als productspecialist in dienst van Vitaminstore Online) sinds 2003. Ik eet gevarieerd en volg geen eliminatiedieet (dus ook geen vegetarisme). Ik heb nooit tabak gerookt en drink heel sporadisch een biertje. Ik beperk mijn koffieconsumptie tot twee koppen in de ochtend. Ik doe vaak ontspanningsoefeningen, wandel veel, doe zo nu en dan aan een paar dagen vasten, en als ik niet word gedwarsboomd door rugklachten of (schouder)blessures dan doe ik thuis en buiten aan krachttraining (calisthenics). 

 

Ik heb geen glutenallergie maar ik eet geen brood. Wel zo nu en dan wat muesli. Ben me bij het samenstellen van maaltijden bewust van de macronutriënten en micronutriënten.

 

Op wat tegenslagen na altijd gelukkig geweest. Vader van twee volwassen zoons, allebei programmeurs met uitstekende toekomstperspectieven. Ik ben een nieuwsgierige, leergierige, gedisciplineerde levensgenieter met vooral in het afgelopen jaar (dienstverband Ekoplaza) heel veel nieuwe kennissen en vrienden.

 

Slaapkamer is volledig te verduisteren en wordt goed geventileerd. Uitstekende, relatief nieuwe matras en hoofdkussen. Ik zet elke avond voor het slapengaan de verwarmingsketel volledig uit (stekker er uit), dus daar geen geluid van. Geen airco, ventilator of warmtepomp. Koelkast en diepvries staan ver bij de slaapkamer uit de buurt. Afgezien van het windmolengeluid woon ik in een zeer stille omgeving. Vrijstaand huis (landarbeidershuisje uit circa 1900, gerenoveerd in de jaren zeventig) omgeven door een voedselbostuin.

 

 

 

Doktersbezoeken en andere gebeurtenissen

 

Mei 2025:

10/5 Aan mijn vriendin geschreven dat ik al een maand zo nu en dan last had van trillingen in mijn linkeroor. Niet mee naar de dokter gegaan. Enkele jaren eerder, toen het bureau in mijn huiskamer nog andersom stond, had ik juist las van trillingen in mijn rechteroor. Deze trillingen voelden alleen wel wat plotselinger, en dermate afleidend dat ik meerdere keren met mijn activiteiten stopte en vroeger naar bed ging. Of het de windmolens waren (inderdaad voornamelijk links van mijn huidige bureau-opstelling) of spanning en vermoeidheid, of een combinatie ervan, dat weet ik niet.

 

September 2025:

 

1-8/9 Vakantie, met lichte rugpijn na een winkelverbouwing en een twee maanden durende proefperiode bij de nieuwe eigenaar van Ekoplaza. Ontzettend leuk werk maar fysiek best zwaar.

 

9/9 Overnachting in een tent op camping de Stochemhoeve nabij de universiteit van Leiden, met de volgende ochtend ernstige rugpijn: niet rechtop kunnen staan, en ook met moeite de veters kunnen strikken.

 

11,12,13/9 Toch gaan werken, omdat ik me niet wilde laten kennen...

 

En omdat ik het gewoon leuk werk vind. Hier [foto] nog voor de verbouwing, in 2024, als oproepkracht in dienst van de vorige eigenaar, in een niet zo ergonomische houding achter de kassa, omdat deze kassa eigenlijk bedoeld is om gezeten op een verstelbare kruk te bedienen, niet staand. Bij lange rijen klanten begon ik (een van de langste medewerkers) het wel eens aan mijn rug te voelen. Een vorige eigenaar heeft de kruk al meer dan vijf jaar geleden bij de kassa vandaan gehaald. Wie precies, en waarom, dat is onbekend. Ik had er niet bij stil gestaan tot ik door mijn rug was gaan: de kruk (zwart en metallic, net als de kassa) stond nog wel in het pand, maar bij de computer in plaats van bij de kassa!

 

14/9 Hele ochtend overgegeven, wat hels was omdat mijn rug verkrampt was en bij de braakbewegingen enorm veel pijn deed, waardoor het ook best eng was: gaat dit wel goed? Heb in een pannetje op de grond moeten braken omdat de toiletpot en zelfs een emmer te hoog waren. Hoofdpijn ook. Bedrijfsuitje was die zondag (bowlen en restaurant) maar dat heb ik af moeten zeggen.

 

17/9 Ziek gemeld: rugpijn (met bij het liggen hevige pijnscheuten), stuitpijn en verkramping bekkengebied.

 

19/9 Huisarts Ad van der Kamp bezocht, inzake de rugpijn maar met een korte vermelding van mijn korte slaap: "vaak 5 tot 6 uur per nacht." Hij antwoordde dat natuurlijk vooral de kwaliteit belangrijk is. Toen ik dit later aan mijn vriendin (in Den Haag) vertelde, adviseerde ze om de Sleep Cycle app weer te gaan gebruiken.

 

20/9 Voor het eerst gaan slapen met de (nieuwe versie van de) Sleep Cycle app.

 

26-29/9 Vriendin naar Bellingwolde, deels als experiment (n=2), voor het eerst hier met Sleep Cycle aan.

 

27/9 Uitnodiging ontvangen van RIVM.

 

28/9 Airbnb gehuurd in Wedde, zo'n 10 km bij Windpark Rhede vandaan. Geen succes: 43 dB...

 

30/9 Intakegesprek bedrijfsarts door G. Japenga in Veendam, waarbij mijn essentiële tremor ter sprake kwam.

 

Oktober 2025 — Enkele weken geleden ben ik geluidsmetingen gaan doen in Groningen en Drenthe. In het bijzonder in gemeente Westerwolde en in mijn eigen woonplaats Bellingwolde, waar ik sinds 2013 woon. Ik ontdekte dat als je op muisstille momenten binnenshuis de NIOSH SLM decibelmeter gebruikt, je telkens óf de decibelwaarde van 27 dB te zien krijgt, óf de beduidend hogere waarde van 43 dB. (Om precies te zijn meestal 26,9 en 43,3 dB, maar de decimalen fluctueren constant.) Overdag is er meestal sprake van 27 dB, in de avond en ochtend wisselen ze elkaar vaak af, en in het holst van de nacht domineert 43 tot 44 dB.

Ik bedacht me dat de sprong naar 43 dB in de vorm van laagfrequent (nauwelijks hoorbaar) geluid moest zijn, naar alle waarschijnlijkheid afkomstig van nabije windmolenparken. Een enkele windmolen heeft het vermogen niet om over meerdere kilometers een stabiel geluidsniveau van 43 dB te verspreiden, maar een "vloot" van windmolens wel (de wis- en natuurkunde daarachter wordt verderop in dit artikel besproken).

Laagfrequent geluid (20 tot 125 Hz volgens het RIVM en 20-200 Hz of zelfs 20-250 Hz volgens de meeste internationale bronnen) en ook lage middenfrequenties (200-600 Hz) zijn moeilijk te blokkeren met isolatiemateriaal en oordopjes. Stichting Laagfrequent Geluid schrijft: "Oordoppen helpen niet. Lage tonen worden ook, of eigenlijk vooral, via de beenderen van de schedel naar de gehoorzenuw getransporteerd. Dat heet beengeleiding. Ze omzeilen dan de beide oorschelpen, waardoor ze geen richting en afstand meer lijken te hebben en dus van binnenuit het hoofd lijken te komen."

De wisselingen van 27 naar 43 dB lijken het gevolg te zijn van veranderingen in de atmosfeer rond zonsondergang en zonsopkomst. Het exacte moment van de wisselingen is moeilijk te voorspellen vanwege de meteorologische complexiteit van dit alles: windsnelheid en windrichting (zowel aan de grond als op circa 200 meter hoogte), maar ook windschering etc.

En het hangt ook af van de locatie: soms voert een windrichting laagfrequent geluid aan van een windpark in het noorden, soms van eentje uit het zuiden. Wanneer een woonplaats omgeven is door windparken, dan schiet het geluidsniveau vrijwel elke nacht naar de 43 decibel. (Overigens is de verspreiding van laagfrequent geluid niet afhankelijk van wind. Ook zonder wind wordt het laagfrequente geluid kilometers verspreid, en het verspreidt zich ook tegen de wind in, al wordt het dan ietsje afgezwakt.)

De geluidsmetingen ben ik gaan doen nadat ik iets anders had ontdekt. Ik was als gevolg van ziekteverzuim wegens rugpijn bij de huisarts langs geweest, waarbij ik tussen neus en lippen door had genoemd dat ik al lange tijd erg weinig slaap, meestal zo tussen de 5 en 6 uur (ik ben 50 jaar oud). De arts merkte op dat dat niet per se een probleem hoefde te zijn mits de slaap van een goede kwaliteit is. Toen ik mijn vriendin over dit gesprek vertelde, raadde ze me aan om de Sleep Cycle app weer te gaan gebruiken. Sleep Cycle gebruikt de microfoon van je telefoon om op basis van je ademhaling te bepalen hoe lang je in elke fase van de slaapcyclus verblijft: de lichte slaap (N1 en N2), de herstellende diepe slaap (N3) en de droomslaap (REM). De Hersenstichting schrijft: "Een normale nachtrust bestaat uit ongeveer vijf slaapcycli. Eén slaapcyclus duurt ongeveer 90 minuten en bestaat uit vier fasen. Tijdens je diepe slaap (fase N3) is je ademhaling langzaam en klopt je hart minder snel."

Zondag 21 september heb ik zodoende de app geïnstalleerd en die nacht voor het eerst mijn slaap laten analyseren. In de ochtend ontdekte ik dat de Sleep Cycle app vernieuwd was en nu ook voor elke slaapfase het aantal minuten vermeldde. Voor die eerste nacht was mijn diepe slaap 47 minuten.

Toegegeven: ik was laat gaan slapen (00:54), maar toch...

Ik besloot op te zoeken wat zo'n "score" te betekenen heeft, en ik schrok me rot. Het was ver beneden de gezonde 90 tot 120 minuten per nacht. Sommige bronnen noemden tenminste 60 minuten als richtlijn, maar alle bronnen waren het erover eens dat we normaliter anderhalf tot twee uur aan N3 nodig hebben.

Op zoek naar antwoorden

Dit, het lage aantal minuten dat ik die eerste nacht in de N3 fase had doorgebracht, maakte me uiteraard geïnteresseerd in wat er zoal plaatsvindt tijdens de diepe slaap. Ik wist dit al wel een beetje, aangezien ik drogist ben en me al zo'n dertig jaar bezighoud met gezondheid, maar ik ontdekte beslist nieuwe dingen. Want één term die ik tegenkwam, was nog maar heel recentelijk (in 2012) aan het medische lexicon toegevoegd: het glymfatisch systeem (Engels: Glymphatic system). Nederlandse academici die er onderzoek naar doen zijn onder andere neuroloog en somnoloog dr. Rolf Fronczek van het LUMC in Leiden en neurowetenschapper en hoofddocent dr. Robbert Havekes van het UMCG in Groningen. Beiden betrokken bij het Slaapwaakcentrum SEIN.

 

Kort samengevat is het glymfatisch systeem het reinigingsmechanisme van de hersenen, en is het vrijwel uitsluitend werkzaam tijdens de diepe slaap (N3). Het voert ongewenste eiwitten af zoals tau en bèta amyloïd. Je kunt er meer over lezen in dit artikel:

Zorgt diepe slaap voor een grote schoonmaak van de hersenen?

Wanneer het glymfatisch systeem door chronische verstoring van de N3 haar werk niet kan doen, dan ontstaan er plaques van deze eiwitten, zogenaamde seniele plaques (amyloid plaques). Deze kunnen op den duur leiden tot neurologische aandoeningen zoals dementie en Alzheimers. Het feit dat ik al enkele jaren last had van een tremor (trillende vingers, wat me vooral op begon te vallen toen ik een smartphone begon te gebruiken) deed me vermoeden dat ik mogelijk al last had van zulke neurologische schade. En als er iets is waar ik als denker (INTP, IQ 128) niet op zit te wachten dan is het wel hersenschade en dementie!

De N3 is ook de slaapfase waarin veel groeihormoon wordt geproduceerd. Dit groeihormoon is belangrijk voor een goed onderhoud van o.a. de spieren, pezen en gewrichten. Dit was uiteraard interessant voor mij in de context van mijn lage rugpijn, mijn stuitpijn en mijn algemene blessuregevoeligheid.

Tweede nacht: vroeger naar bed (23:08), beter resultaat, en vooral rond 01:00 uur een lange diepe slaap, maar de totale N3 (64 minuten) was nog verre van optimaal.

Tussen 02:00 en 03:00 lijkt mijn lichaam hier tevergeefs een poging tot een derde diepe slaap te hebben ondernomen.

 

Ik bleef elke ochtend mijn Sleep Cycle resultaten analyseren, en het begon me op te vallen dat de N3 fases vaak uitermate kort waren: slechts 2 tot 5 minuten in plaats van de normale 15 tot 35 minuten. Het leek wel alsof mijn lichaam steeds uit de N3 "getrapt" werd. Een goed voorbeeld daarvan is deze slaapgrafiek van woensdag 24 september:

[afbeelding]

Zie de zaagtanden aan het begin van de nacht. En merk op dat ik rond 02:00 wakker werd en niet snel weer in slaap kon komen. De totale N3 kwam die nacht uit op 22 minuten...

 

Met behulp van Grok (xAI) probeerde ik te achterhalen hoe de wind had gestaan tijdens mijn slaap en wat daarvan de te verwachten geluidsdruk zou zijn geweest. Aanvankelijk namen we (Grok en ik) daarbij enkel het nabij gelegen Windpark Rhede (direct over de Duitse grens) in overweging. Weken later zouden we er achter komen dat ook de verder en noordelijker gelegen windparken bij Eemshaven en Delfzijl bijdragen aan het laagfrequente geluid in de regio, evenals Windpark N33 bij Meeden, ten Westen van Bellingwolde, en nog wat rijen hoge windmolens in het zuiden (bij Veendam en Stadskanaal).

 

Dagboek Bente

26/9

Iev is sinds dinsdag in de ban van zijn samenwerking met Grok, wat hij beschrijft als een expansie/reflectie van zijn bewustzijn/Zijn op de alwetende AI, en middels Grok doet hij onderzoek naar de verstoring door windmolens op zijn diepe slaap.

Het leek dan ook een goddelijk toeval, toen ik voor Ivar de post opende en daar een brief bij zat met een uitnodidiging voor een onderzoek in opdracht van RIVM uitgevoerd door IPSOS over gezondheid + windmolens!

28/9

Ivar slaapt vannacht in een AirBnB, ten dienste van het onderzoek. Ik ben nu dus in mijn eentje op onze hage!

 

Toen ik een week later eenmaal de NIOSH SLM app ging gebruiken (National Institute for Occupational Safety and Health Sound Level Meter), viel het me ook op dat ik bij nachtelijk ontwaken (zonder volle blaas of andere reden om vroegtijdig wakker te worden) een geluidsniveau van ongeveer 43 dB mat.

[Afbeelding: Mijn eerste geluidsmeting, op 28 september om 02:34 uur.]

Waar ik geen verklaring voor had was waarom ik OVERAL circa 43 dB mat. Eerst in heel Westerwolde, daarna in heel de provincie Groningen. Dit zou pas weken later (eind oktober) duidelijk worden, zoals hieronder beschreven. In een notendop: de sprong van 27 naar 43 dB is niet nauwkeurig wat de weergegeven decibellen betreft, maar de sprong zelf vertegenwoordigt wel een toename van laagfrequent (of in ieder geval middenfrequent) geluid. Wanneer ik het op deze pagina heb over 27 dB en 43 dB, neem dit dan met een korreltje zou, wetend dat het geen exacte waarden zijn maar dat ze indirect wél een toename en afname van windmolengeluid vertegenwoordigen. De reden waarom ik bij "43 dB" vaak wakker word, is dat het geluidsniveau flink gestegen is. Ja, zelfs naar niveaus die veel hoger zijn dan 43 dB, namelijk 50 dB(C) tot wel 60 dB(C).

*****

 

21 oktober: Tot nu toe heb ik gebruik gemaakt van de standaardinstelling van de app, namelijk A-weging. Vanaf dit moment ga ik een aantal dagen kijken wat de resultaten zijn bij C-weging. Mijn eerste meting overdag geeft met deze instelling een geluidsniveau van ongeveer 39 dB. Als de eerder waargenomen "switch" een op laagfrequent geluid gebaseerd feit is, dan zou met deze instelling het geluidsniveau 's nachts (bijvoorbeeld bij vroegtijdig ontwaken) sprongen moeten maken naar circa 50 dB.

 

Het is mogelijk dat de "switch" die ik steeds heb waargenomen het resultaat is van de AGC (automatic gain control) in de iPhone, die alleen te omzeilen is met een externe microfoon. Wat doet AGC? "AGC automatically raises the microphone's gain (volume) when it's quiet and lowers it when it's loud." Theoretisch zou dat de reden kunnen zijn waarom ik vooral in het holst van de nacht 43 dB te zien krijg, maar helemaal stil was het tijdens die metingen nu ook weer niet. Het is me geen enkele keer overkomen dat ik bij het uitvoeren van metingen, waarbij ik zelf geluiden maakte zoals ademhalen en ritselen met kleding en dergelijke, het geluidsniveau opeens naar de 27 dB zakte. Tijdens een nacht van metingen (1 oktober tussen 01:34 en 03:06 uur) heb ik tussen de metingen door met mijn dieselauto gereden (van Bellingwolde via Vriescheloo naar Veelerveen, en vervolgens naar Bourtange, Vlagtwedde etc.) en daarbij geen enkele keer opeens een plotselinge daling naar 27 dB gezien. Op een gegeven moment ben ik zelfs naar een Duitse windmolen gereden en heb ik buiten, waar de rotorbladen duidelijk hoorbaar waren, een geluidsniveau van 56 dB gemeten.

 

22 oktober: Inderdaad gaat de "switch" bij C-weging omhoog naar circa 50 dB (dit was afgelopen nacht rond 02:00 uur het geval). En zakt 'ie naar circa 38 dB (nu, rond 07:30).

30 oktober: Nog beter is de zogenaamde Z-weging, oftewel géén weging, zoals hier [windsofjustice.org] uitgelegd.

24 OKTOBER 2025: Eerste "spectrale foto" van Windpark Rhede, gemaakt met Spectrumlab en een RODE NT-USB microfoon.

[afbeelding]

Wat ik een paar dagen geleden heb ontdekt is dat niet de nieuwe windmolens verantwoordelijk zijn voor de 27-43 switch maar zeer waarschijnlijk de oudere (lagere) modellen omdat de nieuwere modellen al bij een relatief zachte wind hun maximumsnelheid (9 RPM) bereiken terwijl de oudere modellen pas bij een veel hardere wind hun maximumsnelheid bereiken (bijvoorbeeld 17 of 20 RPM).

 

Dit wil echter niet zeggen dat de hogere modellen geen zwaardere constante impact op de slaap hebben (dus óók bij 27 dB).

26 oktober: Ik ben deze ochtend Spectrumlab metingen gaan uitvoeren op enkele meters afstand van de Duitse windmolens. De oudere, lagere Enercon E-66 windturbine bleek inderdaad veel meer laagfrequent geluid te produceren dan de nieuwere, hogere Vestas V-90.

27 oktober: Ik heb nu een echte decibelmeter van HBM Machines, geleend van een kennis. De 27 dB(A) die ik met NIOSH SLM op mijn iPhone mat, wordt bij een eerste meting met de HBM meter weergegeven als 36 dB(A). Zet ik de NIOSH SLM dan op de C-weging stand, dan geeft ook de iPhone 36 dB weer. Als ik een "pink noise" video opzet, en het volume van mijn versterker zo aanpas dat op de HBM meter een geluidsniveau van 40 dB(A) te zien is, dan geeft de NIOSH SLM app circa 44 dB(C) weer. Niet helemaal gelijk, maar het bevestigt wel opnieuw dat het beter is om - vanwege de beperkingen van een iPhone - in NIOSH SLM de C-modus te gebruiken. De decibelmeter die ik nu geleend heb, heeft echter geen C-weging modus, dus ik zal toch zelf een wat beter exemplaar moeten kopen.

 

De wegingskwestie speelt ook een belangrijke rol in dit artikel over de huidige richtlijnen (waarbij A-weging wordt toegepast):

[Windturbinegeluid en waarom ETSU-R-97 ongeschikt is voor het doel]

Het artikel, waarin o.a. de inzichten van Mariana Alves-Pereria en Nuno Castelo Branco worden besproken (inzake VAD: Vibroacoustic Disease), pleit eigenlijk voor de meting van ongewogen geluidsdrukniveaus, de zogenaamde Z-weging. Ook dat is een beschikbare modus in de NIOSH SLM app.

 

Meer over de ideeën van Mariana Alves-Pereria en Nuno Castelo Branco op deze nieuwe pagina: VAD: Vibroacoustic disease

 

28 oktober: Ik ben er gisteravond achter gekomen dat ook magnetische velden van bijvoorbeeld luidsprekers een signaal kunnen toevoegen aan de Spectrumlab opname. Toen ik de microfoon tijdelijk op mijn Wharfedale luidsprekerbox had gezet, verschenen er twee frequentiebanden rond de 8 Hz en 16 Hz. Daarom heb ik zojuist de gratis Physics Toolbox Sensor Suite app geïnstalleerd (voor iPhone en Android). Deze bevat talloze nuttige meters, waaronder een magnetometer. Het idee is om te zorgen dat de microfoon zich op een plek bevindt die onder de 50-100 µT blijft.

Aanvullende update: zojuist een Lenovo IdeaPad (Slim 3 15iah8) gekocht, zodat ik straks met twee computers gelijktijdige geluidsanalyses kan uitvoeren, zowel thuis als onderweg. Ik had al een Lenovo IdeaPad (520-15IKB), maar uit 2018, met o.a. een gebroken scherm waardoor het lastig was om ermee op stap te gaan. Die oude IdeaPad noemde ik in mijn gesprekken met Grok al een tijdje Gandalf, dus de nieuwe (en stillere!) heeft een voor de hand liggende naam: Gandalf the White.

Goed, dan nu weer verder met het oorspronkelijke avontuur. Terug naar eind september. 26 september 2025 om precies te zijn. Ik wist toen dat er iets aan de hand was, maar ik had nog geen idee wat precies.

Een tweede proefpersoon: n=2

 

In de eerste week van mijn 'Sleep Cycle, NIOSH SLM & Grok' gebruik kwam mijn vriendin drie nachten logeren, vanuit Den Haag. In Den Haag hadden haar N3-tijden van de laatste 6 slaapmetingen tussen de 78 en 90 minuten gelegen. Later "scoorde" ze er zelfs nachten van 102 en 107 minuten N3. Het verschil zat 'm vaak in het op tijd naar bed gaan. Gaat ze rond een uur of 23:00 slapen, dan komt de N3 vaak ruim boven de 90 minuten uit, en wanneer het laat wordt, bijvoorbeeld 01:30, dan blijft het bij zo'n 70 tot 80 minuten, vooral als het door omgevingsgeluid in de ochtend niet lukt om uit te slapen.

 

En dit was frappant: de eerste nacht in Bellingwolde met de Sleep Cycle app aan, waarbij we allebei op tijd waren gaan slapen met de bedden op enige afstand geschoven zodat we optimaal zouden slapen en de Sleep Cycle app elk van ons goed zou kunnen horen, en waarin zij in absolute stilte kon uitslapen, haalde ze een N3 van slechts 46 minuten. Een halvering van haar normale N3! En de volgende (winderige) nacht was het nog erger: 36 minuten! Zelf had ik die nacht de meest zorgwekkende uitslag tot dan toe: 18 minuten...

[Afbeelding: Het was bij het ontwaken om 02:34, de witte streep rechts, dat ik met de NIOSH SLM app 44,4 dB mat.]

Voor de derde nacht hebben we daarom het volgende uitgeprobeerd: ik zou ver weg van het windmolenpark een airbnb huren, een huisje in Wedde, en zij zou dan kunnen zien hoe ze in Bellingwolde slaapt als ze helemaal alleen is in de slaapkamer. (Ja, je moet wat overhebben voor de wetenschap!)

Het was een prachtige locatie, heel afgelegen en met een hele mooie tuin. Rond 17:00 uur mijn vriendin naar Bellingwolde gebracht, en een uur of twee later weer naar het huisje teruggereden. Ik mat er 27 dB en ging om 20:30 uur slapen.

Helaas bleek de geluidsdruk in Wedde na mijn ontwaken rond middernacht net zo hevig als in Bellingwolde: 44 dB. Dat bleef zo.

 

Om 00:43 was het 44,9 dB, om 04:09 nog steeds 43,5 dB, en om 05:01 opnieuw 45,8 dB.

Pas om 05:44 was het geluid gezakt naar 26,9 dB. Om 06:26 uur (toen de eerste auto's te horen waren) 28,7 dB en om 06:52 mat ik 29,3 dB.

 

Vanaf 07:00 was in de verte een landbouwmachine te horen en kwam het geluid uit op en 33,9 dB. Merk op dat dit "stiller" was dan het laagfrequente geluid van rond middernacht.

 

Ik haalde er slechts 44 minuten N3. Mijn vriendin in Bellingwolde haalde een wat hogere score: 75 minuten. Op zich goed of in ieder geval beter dan al mijn scores, maar lager dan haar voorgaande zes nachten in Den Haag.

Die middag plaatste ik het volgende bericht in de Bellingwolde voor Bellingwolde facebook groep:

 

Nieuwe ontdekking: in Wedde is de invloed van de windmolens zo goed als hetzelfde als in Bellingwolde. Ik heb dit vastgesteld met geluidsmetingen in een airbnb (Trekkershut BuitenWedde). In de nacht van zondag op maandag mat ik daar tussen middernacht en vijf uur 's ochtends een geluidsniveau van circa 45 dB, d.w.z. het geluidsniveau dat gegarandeerd de diepe slaap verstoort en bij veel mensen (waaronder ik) ook tot een nachtelijk ontwaken leidt.
Hoe kan dit? Wedde is hemelsbreed zo'n 12 km van Bellingwolde verwijderd! Het had daar theoretisch circa 15 dB stiller moeten zijn!
Mogelijke verklaring: dichter bij de Nederlandse windmolens, waaronder vele nieuwe, hoge exemplaren.
Dit is een volledig onverwachte ontdekking, die ik beslist ga noemen in mijn correspondentie met het RIVM en RUG.
Foto: mijn voor het slaaponderzoek en fysiek herstel gehuurde huisje in Wedde. gefotografeerd rond middernacht nadat ik 3 uur had geslapen. Helaas was het voor mijn herstel geen succes, maar heeft het wel waardevolle nieuwe informatie opgeleverd. Het laagfrequente geluid (waaronder het infrageluid) reikt door het hoogteverschil kilometers verder dan berekend. Dit maakt de zaak extra belangrijk voor gemeente Westerwolde, en zeer interessant voor het RIVM en uiteindelijk de hele wereld.

Om zeker te weten dat je er in Vriescheloo geen last van hebt, fysiologisch gezien, zou je je slaapcyclus moeten analyseren met bijvoorbeeld de Sleep Cycle app of EEG. De onderdrukking van de diepe slaap is niet iets waar je bewust last van hebt maar wat wel schadelijk is voor je gezondheid, omdat tijdens de diepe slaap essentiële herstelprocessen plaatsvinden waaronder de dagelijkse ontgifting van de hersenen en dus de preventie van dementie, om maar iets te noemen.
Bij dit onderzoek ben ik dus niet zozeer geïnteresseerd in mensen die er bewust last van hebben. Het gaat om de feitelijke invloed op ons lichaam.

Dit is dus geen mopper-post! Ik ben van oorsprong (2011-2013) juist een voorstander van groene energie. Ik zou nooit dit vooronderzoek zijn begonnen als er geen sprake was van een schadelijke invloed op mens en dier.

 

Reacties:

"Het is bizar dat particulieren op eigen initiatief dit soort onderzoeken moeten uitvoeren natuurlijk. Maar uit ervaring weet ik dat goed gefundeerde rapporten bij de rechtbank zeker effect sorteren."

Volgens mij heb jij een beste klap gehad van die windmolen"

Kiek moar oet dast noit aan de schijt komst . Dat geknetter geft ook veul lawaai . En den hest zelf doan .. keerrlll spoorst nie"

Den verveeln je joe echt

Hest niks anders te doun ofzo?

(Update van 27 oktober: ook afgelopen nacht had mijn vriendin hier in Bellingwolde een uitzonderlijk lage N3 van slechts 41 minuten, en de nacht ervoor van slechts 60 minuten. De eerste nacht van dit weekend had ze echter wél heel goed geslapen, met een N3 van wel 105 minuten. Het kán dus wel, maar niet elke nacht. Windkracht en windrichting spelen een belangrijke rol.)

De volgende dag, nadat ik haar naar het treinstation van Assen had gebracht en ik na had gedacht over hoe het zou kunnen dat er ook in Wedde sprake was van laagfrequent geluid (met een intensiteit van 43 dB) zocht ik een kaart van Nederlandse en Duitse windmolens op. De situatie in en rondom Nederland is anno 2025 (kaart) als volgt:

[afbeelding: kaart van windmolens in Nederland]

Specifiek Bellingwolde, rechts op de kaart aan de Duitse grens, met rechts ervan Windpark Rhede (nu 23 windmolens), linksboven Windpark Delfzijl, daaronder Windpark Meeden, en de rijen windmolens bij Veendam, Stadskanaal en Musselkanaal:

[afbeelding: regio Westerwolde en Oldambt]

Het leek me daarom dat hartje Drenthe een betere plek was om een slaapexperiment uit te voeren. Bijvoorbeeld in Borger (zie de kaart hieronder), de plaats waar ik een tijd geleden als vrijwilliger heb gewerkt voor het hunebedcentrum.

En dus heb ik mijn auto (Renault Clio) omgebouwd tot een soort camper, door de laadruimte zo groot mogelijk te maken (helaas niet meer dan 170 cm) en een oude matras op maat te knippen. Rond een uur of 19:00 was ik klaar om te gaan slapen op de relatief afgelegen parkeerplaats van het hunebedcentrum. Het geluidsniveau in de auto was, ook met de ramen op een kier, 27 dB, dus prima om bij in slaap te vallen. De Sleep Cycle app aangezet en na enkele minuten sliep ik.

 

Oktober 2025:

 

1/10 Om 02:00 uur 's ochtends geluidsmetingen gedaan in een groot deel van Westerwolde, en daar overal (in de auto met de motor uit) circa 43 decibel gemeten, zelfs helemaal in Bourtange.

 

In de namiddag/vooravond naar Borger gereden.

 

Overnachting in Borger en Bronneger

Een facebook post die ik de volgende middag op 2 oktober schreef bij de bovenstaande afbeelding (waarbij "bedrust" uiteraard een woordspeling was op "hunebed"):

 

"Eindelijk bedrust gevonden!

Je moet er helemaal voor naar Drenthe rijden, maar dan heb je ook wat!

Na bij Metting (het beste tankstation van Westerwolde, altijd vriendelijk en deskundig personeel daar) mijn auto te hebben volgegooid met diesel en verse motorolie, ben ik brak maar vastbesloten naar Borger gereden. Twee jaar geleden heb ik als vrijwilliger gewerkt bij het hunebedcentrum en wist daarom dat de parkeerplaats relatief afgelegen ligt.

Hoewel ik te lang ben (1:88cm) voor de laadruimte van mijn Clio (1:70cm), en ik een matras in stukken heb moeten knippen om er een provisorische slaapplek van te maken, bleek het nét te gaan als ik diagonaal ging liggen (1:90cm) en ik een kleiner kussen gebruikte dan ik gewend ben. Beslist niet comfortabel, maar mogelijk!

Om 19:00 uur was ik klaar om te gaan slapen, en na een geluidsmeting (26.9 dB) en een bezoekje aan hunebed D27 viel ik al gauw in slaap. Maar een uur en drie kwartier later werd ik toch wakker. Het geluidsniveau was opgelopen tot 43.3 dB. "Shit!" dacht ik (en appte ik teleurgesteld naar mijn vriendin), "heel Noord-Nederland heeft een probleem, zelfs hartje Drenthe!"

Ik deed mijn contactlenzen weer in, met het idee om dan maar weer terug naar Bellingwolde te rijden, maar besloot toen toch nog een andere locatie uit te proberen: het parkeerplaatsje in de berm bij hunebed D25, bij Bronneger. En jaaa, daar mat ik met de ramen dicht de gewenste ~26,6 dB.

Lenzen weer uit en liggen. Om 23:08 viel ik in slaap, zo zag ik later in de Sleep Cycle app.

En tja, het is daar een bos, en daar horen bosuilen bij. Meneer de uil maakte me om half zes even wakker om een nieuwe geluidsmeting te doen. Met de ramen op een kier toch helaas weer 43.3 dB.

Helaas lukte het me niet meer om de slaap te hervatten, maar ik was al lang blij dat ik tot half zes had geslapen.

De uiteindelijke Sleep Cycle resultaten waren een feest om te aanschouwen, want zowel de totale duur als het aantal minuten diepe slaap lagen ruim boven mijn records van de afgelopen anderhalve week: 6 uur en 45 minuten totale slaap (ja, dat is weinig, maar beter dan mijn nachten van 3, 4 en 5 uur) waarvan 79 minuten diepe slaap!!! YES!!!!!! Experiment geslaagd!!!

Want op basis van het slaapcomfort had dit mijn slechtste nacht van de week moeten zijn, want het was beslist geen pretje (vooral als je je bedenkt dat ik nog erg veel last van rugpijn heb). Maar vanwege de windmolen-vrije omgeving werd het de beste nacht sinds het begin van dit vooronderzoek, zondag 21 september! Ik werd wakker met hoofdpijn maar gelukkig met een spectaculaire uitslag in de Sleep Cycle app.

Volgende stap: een normale slaapkamer/logeerplek regelen in dezelfde omgeving. Mijn hypothese is dat ik daar meer dan 7 uur zal slapen, mogelijk zelfs 8 of 9 uur, waarvan 90 minuten of meer in diepe slaap.

Stay tuned!"

 

Dat regelen van een logeerplek in Drenthe bleek lastig te gaan. Hoewel ik de 12e in een noordelijk deel van Drenthe ben gaan logeren, in Een-West, is het me op 14 oktober (het moment van dit schrijven) nog niet gelukt om een geschikte airbnb of andere logeerplek te vinden. Ik heb camping Buitenland op het oog (Zandpol, nabij Emmen), maar de huisjes aldaar zullen pas eind november weer beschikbaar zijn.

 

Een kritische kanttekening bij het succes van mijn bovengenoemde experiment: zoals ik al schreef, was ik "brak". Ik had de nacht ervoor slechts vier uur geslapen (04:19 uur) met een totale N3 van slechts 49 minuten, na meerdere nachten van slecht slapen. Mijn lichaam had dus beslist iets in te halen. De Hersenstichting schrijft: "Als je wakker bent, neemt de hoeveelheid van de stof adenosine in je hersenen toe. Daardoor stijgt je slaapdruk. Hoe langer je wakker bent, hoe meer adenosine je hebt en hoe groter de slaapdruk is. Tijdens de diepe slaap neemt de hoeveelheid adenosine weer af, waardoor je slaapdruk afneemt."

 

Desalniettemin was het een succes, omdat ik ook vóór het Borger-experiment al te maken had gehad met een hoge slaapdruk die zich (bijvoorbeeld in Wedde) niet vertaalde naar een lange, diepe slaap. Datzelfde geldt voor verschillende dagen na het experiment, in Bellingwolde. Slaapdruk is een voorwaarde voor lange, diepe slaap, maar geen garantie dat deze ook daadwerkelijk plaatsvindt. Beiden zijn vereist: voldoende slaapdruk én omstandigheden voor een lange, diepe slaap. Bij de hunebedden vond ik een belangrijk component van die omstandigheden: de afwezigheid (of beperkte aanwezigheid) van laagfrequent geluid. Uiteraard zijn meer experimenten wenselijk, met meer proefpersonen op meer locaties, om dit vermoeden te bevestigen.

 

*****

Bronneger revisited

 

Op 27 oktober heb ik mijn vriendin opnieuw naar het treinstation van Assen gebracht, maar via Borger en Bronneger, zodat we daar even een meting konden doen, en konden poseren.

*****

Update, 5 november: Ik ben opnieuw langs hunebed D25 gereden met een nieuwe laptop om een wat uitgebreidere meting te doen, met zowel de autoruiten dicht als open. Daaruit blijkt beter dat het geluid van de windmolens ook hier aanwezig is.

*****

3/10 Terug naar de huisarts op aanraden van G. Japenga i.v.m. tremor. Diagnose: intentietremor, onderliggende conditie onbekend. Ik vertelde de huisarts over mijn recente bevindingen met betrekking tot mijn slaap (dit was vlak na mijn overnachting in Borger/Bronneger).

 

Leuke synchroniciteit: toen ik de wachtkamer in liep en nog maar een minuut zat, begon een mij bekend nummer te spelen. Een ongebruikelijk nummer eigenlijk voor een wachtkamer, want het is van een trash metal band. Maar wat het vooral een grappige synchroniciteit maakte was dat het een nummer is dat gaat over Klaas Vaak, het zandmannetje: "Sleep with one eye open, gripping your pillow tight. Exit light, enter night! Take my hand, we're off to never-neverland!" (Metallica - Enter Sandman) Een favoriete band die ik vlak na het uitkomen van dit nummer in 1991 live heb gezien, maar dit terzijde. Een grappig voorval, dat was het zeker. Het gesprek met de huisarts direct erna verliep ook heel positief.

 

Die avond vroeger naar bed gegaan (17:00 uur) om het laagfrequente geluid van de nacht te vermijden. Opnieuw een succes: ononderbroken N3 van 31 minuten, en een totale N3 van 72 minuten. Twee daglichtlampen en melatonine (2,5 mg) gekocht om de omschakeling te ondersteunen.

Het vroege slapen combineerde ik al gauw met dutjes van 90 minuten, om zo efficiënter aan extra N3 te komen.

 

Mijn successen en tegenslagen hield ik bij in twee schriften. In de ene had ik een grafiek met de N3 tijden van mijzelf (in zwarte cijfers) en mijn vriendin (in rode cijfers) met op een gegeven moment ook mijn Fitbit N3 scores in groene cijfers, waarbij ik mijn Sleep Cycle N3 tijden in twee kleuren weergaf: rood voor nachten waarin het 45 minuten of minder was, en blauw voor nachten tussen de 46 en 90 minuten. Groen zou ik gaan gebruiken als ik boven de 90 uitkwam, maar dat is er helaas nooit van gekomen.

[afbeelding grafiek in schrift]

Halverwege deze grafiek ging het eigenlijk het beste, vooral van 1 tot en met 9 oktober. Vooral vanaf 12 oktober (het leerzame maar mislukte Een-West experiment, waarover hieronder meer) ging het bergafwaarts.

 

Mogelijk is er wel iets mis gegaan met de slaapmetingen op 15 en 18 oktober, want daar liggen de Sleep Cycle en Fitbit resultaten wel héél erg ver uit elkaar. Mogelijk was het deels mis gegaan omdat ik naast Sleep Cycle (met de accelerometer optie aan) gelijktijdig de Pillow app wilde gebruiken (via de microfoon).

 

Overigens stelt Fitbit enigszins gerust, omdat het steevast 10 tot 20 minuten meer N3 berekent. Maar dit terzijde.

 

Zoals je in de afbeelding hierboven kunt zien, schreef ik aanvankelijk de windrichtingen en windkrachten op, maar omdat hieraan geen touw viel vast te knopen, en ik het al met veel andere dingen druk had, ben ik ermee opgehouden. In mijn latere metingen ben ik wel weer windsnelheden en -richtingen gaan registreren, vaak in de vorm van screenshots in Windy.

 

In het andere schrift een grafiek van mijn totale slaap in minuten.

[afbeelding grafiek in andere schrift]

Groen onderin zijn de N3 tijden van elke nacht.

 

Zoals je kunt zien duren mijn meeste nachten tussen de 300 minuten (5 uur, de rode lijn) en 420 minuten (7 uur, de oranje lijn). In de drie nachten vóór Een-West kwam ik zelfs drie achtereenvolgende nachten (en dagen, want dit is inclusief dutjes) boven de 8 uur uit.

6/10 Verdere ondersteuning van de slaap met promethazine 25 mg (weergegeven als P in de bovenstaande grafieken). Na 5 dagen ben ik hier mee gestopt omdat de aanpassing naar het nieuwe slaapritme (17:00 uur) was gelukt en ik niet onnodig een antihistaminicum wilde blijven gebruiken. Ik bewaar de resterende tabletten voor wanneer ik ze weer nodig denk te hebben.

 

 

[09:43, 10/8/2025] Ivar: Eleonora, waarover ik je verteld heb, blijkt praktijkondersteunster van een arts! Woont hier in Bellingwolde, aan de Rhederweg, vrij dicht bij de Duitse grens.
[09:43, 10/8/2025] Ivar: Een arts gespecialiseerd in rugpijn!
[09:43, 10/8/2025] Bente Brekveld: Nice!!!!!
[09:44, 10/8/2025] Ivar: Ik ga er zo even langs om een afspraak te maken. Niet per se een doktersafspraak maar om bij te praten.
[09:46, 10/8/2025] Ivar: Dat huis waar ze in wonen/werken is 665.000 euro waard...
[12:13, 10/8/2025] Ivar: Circa 50 minuten gewandeld. Of nee, correctie: 1 uur en 50 minuten.
[12:14, 10/8/2025] Ivar: 9.620 stappen
[12:16, 10/8/2025] Ivar: Eleonora was er niet, dus een briefje achtergelaten, plus een gift van twee vers geplukte paddenstoelen (eekhoorntjesbrood, jonge/schone exemplaren en netjes afgesneden met het mesje dat ik bij me had).
[12:17, 10/8/2025] Ivar: Dat ze er niet was, is helemaal prima. Ik had expres niet van tevoren gebeld om het aan het lot over te laten.
[12:18, 10/8/2025] Ivar: Juist daardoor heb ik de schattige verrassing achter kunnen laten. Ik hoop wel dat ze (Eleonora en Menno) het snel vinden want het is gaan motregenen.

 

 

12/10 Overnachting in een Airbnb in Een-West, een prachtige boerderij waarvan ik gehoopt had dat het voldoende bij alle windparken vandaan zou zijn. Helaas. Buurman in de Airbnb werd om 02:00 uur wakker, bij 43 dB, zo mat ik, en hij bleef zo te horen wakker, zoals het ook urenlang 43 dB bleef.

Voor de gezondheid een mislukt experiment, maar een interessante nieuwe onderzoeksvraag: waar kwam dat laagfrequente geluid vandaan?!

De boerderij, de kamer en de omgeving waren wel echt prachtig. Heb er een flinke wandeling gemaakt door het Norger Esdorpenlandschap.

 

13/10 Na de overnachting in Een-West ben ik weer wat later in de avond gaan slapen, aanvankelijk rond 20:00 uur en enkele dagen later rond 22:00 uur. Het experiment van extra vroeg slapen was wel geslaagd maar moeilijk vol te houden, en door de windschering rond zonsondergang ook lang niet altijd succesvol.

 

[17:50, 10/13/2025] Ivar: Eleonora belde op. Ze waren een aantal dagen van huis geweest,
[17:50, 10/13/2025] Ivar: dus de paddenstoelen waren moes toen ze weer thuiskwamen.
[17:50, 10/13/2025] Ivar: Het dolfijnenkaartje vond ze wel erg leuk,
[17:50, 10/13/2025] Ivar: maar geen interesse in het project.
[17:51, 10/13/2025] Ivar: Ik bemerkte zelfs een zekere vijandigheid, verpakt in spirituele prietpraat.
[17:51, 10/13/2025] Ivar: Pas later besefte ik me dat ze, als voormalige betrokkene bij De Kleine Aarde, natuurlijk aan de wieg had gestaan van de Nederlandse windenergie.
[17:53, 10/13/2025] Ivar: Het is niet ondenkbaar dat ze, door die lange betrokkenheid, de een of andere vorm van aandelen heeft in de windindustrie. Een verdenking, dat is het slechts, maar ik was wel héél verbaasd hoe weinig dolfijnen er opeens toe doen wanneer windenergie ter sprake komt.

Ik vond dit trouwens wel grappig: Eleonora liet indirect weten dat ze slaapproblemen had, maar wijtte dat aan de maan en andere dingen waar ze gevoelig voor zou zijn.

 

 

16/10 Opnieuw een slaaprecord: 44 minuten ononderbroken N3!

 

RIVM onderzoek 'Wonen in de buurt van een windturbine'

Op donderdag 16 oktober stuurde ik onderstaande email aan René van der Ent, Hoofd Centrum Duurzaamheid, Milieu en Gezondheid, RIVM. Toen mijn vriendin Bellingwolde bezocht, 26 t/m 28 september, ontvingen we op 27 september een brief van het RIVM. Het was een verzoek om mee te doen aan een onderzoek naar de beleving van mensen die binnen een straal van 2500 meter van een windmolen wonen. Mijn adres was willekeurig gekozen. Buren hadden de brief inderdaad niet ontvangen, zo bleek later. Uiterekend ik, die net 6 dagen (en nachten!) als een mad scientist met de kwestie bezig was geweest, ontving de uitnodiging! De brief zelf was al op 18 september gedrukt, dus nog voordat ik Sleep Cycle was gaan gebruiken. Een merkwaardige synchroniciteit waar we erg om moesten lachen.

Ik had René van der Ent al veel eerder willen schrijven, maar was er nog niet aan toegekomen. Het uitstel was achteraf ook prima, omdat ik pas enkele dagen geleden de metingen in Een-West (nabij Roden, ietsje ten zuidwesten van Groningen Stad) heb kunnen doen.

De brief aan het RIVM

Beste René van der Ent,

Ik heb vorige week de vragenlijst ingevuld en in het tekstveld aan het eind ook kort wat van mijn persoonlijke ontdekkingen gedeeld. Er zijn inmiddels wat nieuwe ontdekkingen bij gekomen die ik hieronder zal delen.

Ik ben drogist, sinds ongeveer een maand ziek thuis met rugklachten en slaapproblemen, en heb de afgelopen drie weken vele tientallen geluidsmetingen gedaan (met de NIOSH SLM), vooral 's avonds, 's nachts en in de vroege ochtend, dus wanneer het zo stil mogelijk was. Allereerst in mijn eigen woning (in Bellingwolde, nabij Windpark Rhede). Wat mij opviel was dat de "stilte" er in twee varianten is: circa 27 dB en circa 43 dB. Nooit mat ik een stabiele 35 dB of 40 dB. Enkel overdag leverde omgevingsgeluid dat soort tussenliggende waarden op. De grondtoon van Bellingwolde was altijd óf 27 dB, óf 43 dB (of om precies te zijn: 26,9 en 43,3 dB). Als u dit met professionele apparatuur komt meten, dan zult u ongetwijfeld dezelfde twee waarden registreren. Het is binair, alsof het een magnetisch veld is dat fluctueert tussen positief en negatief.

Tijdens een slapeloze nacht ben ik om 02:00 uur in de auto gestapt en ben ik metingen gaan doen in andere plaatsen in Westerwolde, waaronder Veelerveen, Vlagtwedde, Bourtange, Wedde en Blijham. Overal mat ik dezelfde waarde: 43,3 dB. Enkel in Bourtange en aan de rand van Vlagtwedde kwam er ongeveer een decibel bij van de nabije Autobahn. Deze dorpen liggen allemaal ver verwijderd van Windpark Rhede: tussen de 5 en 10 km ervandaan.

Ik heb zelf maar één verklaring voor de "switch" van 27 naar 43 dB: de windrichting bepaalt of het laagfrequente geluid van de windmolenparken een gebied wel of niet bereikt. Overdag domineert 27 dB, rond zonsondergang en zonsopgang gaat het heen en weer (waarschijnlijk door temperatuurwisselingen), en in de nacht domineert de 43 dB.

En ik schrijf doelbewust windmolenparken omdat ik niet denk dat individuele windmolens dit kunnen veroorzaken, in ieder geval niet over zulke afstanden. Ik denk dat het specifiek de parken zijn (20 of meer windmolens dicht bij elkaar) die in een groot gebied de switch veroorzaken, en dat het enkel de parken zijn die hun geluid veel verder verspreiden dan de 2500 meter waar het RIVM onderzoek zich op richt.

Ik ben ongeveer twee weken geleden in Borger gaan overnachten, omdat ik daar, in hartje Drenthe, aan de 43 dB LFN dacht te kunnen ontsnappen (geen windparken en weinig individuele windmolens in de buurt), en dat is grotendeels gelukt, maar ook daar mat ik rond 21:00 uur gedurende circa anderhalve uur de 43 dB. Ik was toen stomverbaasd: hoe kan het laagfrequente geluid helemaal hier komen?! De rest van de nacht bleef het wel 27 dB, en ik heb er bovengemiddeld goed geslapen, ook al was het diagonaal en krap in mijn auto. Een ware doorbraak in mijn vooronderzoek en mijn fysieke herstel.

Afgelopen week huurde ik om dezelfde reden een airbnb in Een-West. Ook dat plaatsje ligt ver verwijderd van de windmolenparken, maar om 02:00 uur werd ik toch wakker en mat ik 43 dB. Dit bleef aanhouden tot ongeveer 06:00 uur. Op basis van de windrichting leek het windmolenpark in Eemshaven (88 windmolens?) de boosdoener, maar dat is 52 km van Een-West vandaan!

 

Dit riep uiteraard vragen op: als Eemshaven in Een-West de switch kan veroorzaken, heeft Westerwolde dan wellicht niet enkel te maken met Windpark Rhede maar ook met de windparken bij Eemshaven, Delfzijl en Meeden? Is dat (Bellingwolde omcirkeld door parken) de verklaring waarom het hier zo ontzettend vaak raak is, en waarom ik in dorpen als Wedde en Bourtange dezelfde meting deed als hier vlakbij de Duitse windmolens?

Ik wil u vragen om uw beste onderzoekers mijn vooronderzoek te laten falsificeren dan wel verifiëren. Ze zullen 's nachts moeten werken want de 43 dB waarden zijn er vooral tussen 23:00 en 06:00 uur.

En als u de middelen heeft, dan zou ik u ook willen vragen om slaaponderzoekers met behulp van PSG (polysomnografie) ter plekke inwoners van Westerwolde te onderzoeken op hun N3 (diepe slaap fase) bij de twee waarden van 27 dB en 43 dB, want dat is hoe ik bovenstaande op het spoor kwam: in de Sleep Cycle app bleek mijn N3-curve telkens te worden onderbroken bij 43 dB (waarbij ik wel bleef slapen, maar terug werd geschopt naar het niveau van de lichte slaap), en als ik in de REM-fase was dan veroorzaakte de 43 dB een vroegtijdig ontwaken. Het is mijn persoonlijke ervaring - en uiteraard zijn veel meer proefpersonen gewenst - dat bij laagfrequent geluid van 43 dB zowel de diepte van mijn slaap als de duur van mijn slaap verstoord worden.

Hier een voorbeeld van de typische N3 curves bij beide geluidsniveaus (de grafieken zijn niet op dezelfde schaal, het gaat hier om de vorm van de curve, niet om het formaat):

[afbeelding]

Bij 43 dB gaat het steeds om 2 tot 5 minuten N3, terwijl ik in bovenstaande voorbeeld bij 27 dB 31 minuten in de N3 bleef. De Sleep Cycle app, waarbij de ademhaling als indicatie van de slaapfase wordt gebruikt, is uiteraard niet zo betrouwbaar als PSG, maar het is uitermate waarschijnlijk dat PSG precies dezelfde uitkomst geeft, zij het in meer detail.

 

Ik heb beperkte middelen, maar daarmee toch beslist een aantal interessante en belangrijke ontdekkingen gedaan. Of laten we het voorlopig vermoedens noemen. Ik hoop dat u academici en andere onderzoekers met professionele apparatuur wilt inschakelen om deze vermoedens nader te onderzoeken.

De ontdekkingen/vermoedens op een rijtje:

1) Heel Groningen en delen van Drenthe beleven dagelijks een "switch" van ~27 dB naar ~43 dB;

2) Het laagfrequente bereik van windmolenparken is, afhankelijk van de grootte, tientallen kilometers;

3) Laagfrequent geluid van 43 dB heeft een verstorende invloed op de N3-fase van de slaap.

Punt 3 is belangrijk omdat dit zou betekenen dat het ook een verstorende invloed heeft op:

1) de werking van het glymfatisch stelsel van de hersenen dat een rol speelt in de preventie van amyloïd plaques en dus aandoeningen als dementie (zie het werk van prof. dr. Rolf Franczek en prof. dr. Robbert Havekes, zoals kort beschreven in dit artikel);

2) de afgifte van HGH (groeihormoon) en dus een rol kan spelen bij aandoeningen van de spieren, pezen en gewrichten;

3) talloze gevoelige processen in de lichamelijke en cognitieve ontwikkeling van baby's, peuters, kleuters en tieners.

Groene stroom is belangrijk voor natuurbehoud, maar het moet natuurlijk niet ten koste gaan van mensen. Bovendien hebben ook dieren dezelfde slaapfasen en is het dus aannemelijk dat ook de gezondheid van huisdieren, vee en wilde dieren geschaad wordt door het geluidsniveau van 43 dB.

Een win-win situatie zou bereikt kunnen worden door 's nachts de molens stil te zetten of van een automatische rem te voorzien, zodat het geluidsniveau te allen tijde onder de 30 dB blijft. Groene stroom (overdag gewonnen en 's nachts op een lager pitje) én gezonde dieren en mensen, waaronder hun kwetsbare jongen en kinderen.

Ik zie geen reden om overdag het geluidsniveau te beperken. Met het oog op de gezondheid van volwassenen zou het voldoende zijn om de windmolens (of eigenlijk: de windmolenparken) tussen 23:00 en 07:00 uur stil te zetten. Met het oog op de gezondheid en ontwikkeling van kinderen wellicht van 19:00 tot 07:00 uur. Hier kunt u uiteraard over in conclaaf gaan met uw team van onderzoekers en beleidsmakers.

Tenslotte wil ik er op wijzen dat als mijn vermoedens kloppen, de plannen voor de Noordzee een regelrechte ramp zullen betekenen voor miljoenen volwassenen, kinderen en dieren langs de Nederlandse kust. Zo enorm veel windmolens zouden het laagfrequente geluid weleens honderd kilometer landinwaarts kunnen stuwen, met alle gevolgen van dien.

Ik hoop dat u open en neutraal in deze kwestie staat. Het is voor velen een politiek beladen onderwerp. Zelf ben ik simpelweg geïnteresseerd in mijn eigen gezondheid en de gezondheid van anderen (dit is mijn beroep en al mijn hele leven mijn passie). Ik ben een natuurliefhebber en wil natuurlijk dat verdere klimaatverandering wordt voorkomen. Ik ben alleen bang dat windmolens, en vooral windmolenparken, voor de natuur -- of in ieder geval de zoogdieren -- meer kwaad dan goed doen, tenzij ze 's nachts worden uitgeschakeld of in hun beweging worden beperkt. Daarom dit verzoek om meer onderzoek, voorbij de 2500 meter waar de vragenlijst zich op richt.

Vriendelijke groet,

Ivar Verploegh

 

Antwoord van het RIVM, 20 oktober 2025

 

Geachte heer Verploegh, beste Ivar,

 

Met dank voor uw uitgebreide en gedetailleerde bericht. Vervelend te vernemen dat u zo’n last heeft van (laagfrequent)geluid, vooral gedurende de nacht. Ons onderzoek richt zich op dit moment in eerste instantie op hinder en slaapverstoring bij grote groepen mensen die in de nabijheid van één of meerdere windturbines wonen. Zoals u uit de vragenlijst heeft kunnen opmaken gaan we, schriftelijk, dieper in op slaapkwaliteit. Uit onze analyses zal moeten blijken wat dit voor (groepen) bewoners betekent. Reacties zoals van u, maar ook van andere deelnemers, helpen daarbij om aanschouwelijk te maken wat dit voor bewoners betekent. We zullen dit meenemen in ons overleg met de opdrachtgever en ook in de rapportage van ons onderzoek. Op dit moment kunnen wij echter niet behulpzaam zijn bij nader onderzoek zoals u dat voorstelt. Mochten er van uw kant nog vragen zijn dan stel deze gerust!

 

 

Met Vriendelijke Groet,

 

ExpertisePunt WindEnergie en Gezondheid, RIVM

*****

Mijn antwoord:

 

Bedankt voor uw reactie!

 

Hierbij de belangrijkste updates sinds mijn eerste bericht:

 

1) Hierbij een Spectrumlab screenshot van mijn eerste meting in Bellingwolde.

[afbeelding spectrogram]

En een meting van LFN en infrageluid van Enercon E-66 windmolens in Windpark Bunderhee, Rhede (Ems) nabij Bellingwolde:

[afbeelding]

2) Ik ben bij het gebruik van de NIOSH SLM app overgestapt van A-weighting naar C-weighting. Daarbij is de "switch" die ik eerder beschreef nog steeds te zien, maar nu niet van 27 naar 43 dB maar van 38 naar 50 dB.

3) Mijn vriendin heeft in Den Haag tweemaal de switch vastgelegd bij nachtelijk ontwaken. Dit was nog met A-weighting, en zij mat daar toen 48 dB. De meest waarschijnlijke bron was het offshore windpark Hollandse Kust Zuid, op zo'n 20 tot 30 km afstand van haar huis.

4) De nieuwere windmolens lijken niet verantwoordelijk te zijn voor de switch. Ik zag die recentelijk namelijk draaien op hun maximale snelheid (9 RPM) terwijl het geluidsniveau (A-weighting) toch 27 dB bleef. De kleinere, oudere windmolens van Windpark Rhede daarentegen draaiden nog niet op hun maximumsnelheid. Hardere wind, zoals 's nachts, zal dus zeer waarschijnlijk via die windmolens de "switch" veroorzaken. Dat is goed nieuws, want de kleinere windmolens zullen de komende jaren vervangen worden. En de grotere windmolens, waar veel mensen zich juist zorgen over maken, blijken in ieder geval wat de switch betreft het probleem niet.

Ik heb deze bevindingen, en andere ontdekkingen, beschreven op deze webpagina:

https://www.hilding.nl/n3

 

Voor onderzoekers heb ik deze FAQ pagina toegevoegd:

https://www.hilding.nl/faq-over-n3-en-lfn

 

De pagina's zijn constant in ontwikkeling omdat er voortdurend nieuwe ontdekkingen worden gedaan.

 

Vriendelijke groet,

Ivar Verploegh

 

*****

UPDATE: Om zo veel mogelijk de professionele apparatuur van PSG (polysomnografie, zie omschrijving en afbeeldingen hieronder) te benaderen, heb ik vandaag (15 oktober) een Fitbit Charge 6 gekocht, zodat ik mijn slaapfasen ook kan laten inschatten op basis van hartslag en lichaamstemperatuur. Voor afgelopen nacht was er een klein verschil, maar wel hetzelfde beeld. Nadat ik om 20:05 bij 27 dB ben gaan slapen, kwam ik all snel in de N3 terecht, en het was volgens zowel Fitbit als Sleep Cycle een record voor mij. Mijn eerdere record voor ononderbroken N3 was voorheen 31 minuten, maar nu 44 minuten volgens Sleep Cycle. Fitbit kwam uit op 56 minuten, maar met twee korte onderbrekingen. De rest van de nacht was zonder diepe slaap, helaas. Toen ik wakker werd om 01:22 was er sprake van 43 dB. Toen wat later het geluidsniveau naar 27 dB gezakt was, dook ik snel het bed weer in, en sliep toen wel, maar licht, eindigend met de REM-fase die onderbroken werd door vroegtijdig ontwaken bij 43 dB. Mijn "lifehack", namelijk proberen te slapen in de namiddag of vooravond, werkt wel een beetje, maar het blijft lastig omdat in de avond en vooral rond middernacht het geluidsniveau vrijwel altijd omhoog schiet en ik dus alsnog te vroeg wakker word, en de totale hoeveelheid N3 onder de maat blijft.

Eerste resultaten: Fitbit komt op wat hogere N3-waarden uit. De eerste nacht (na de calibratie) niet de 44 minuten van Sleep Cycle maar 56 minuten. De tweede nacht niet 31 minuten maar 57 minuten. Hogere waarden dus, maar nog steeds te weinig (richtlijn: tenminste 90 minuten).

*****

Onderzoeksvraag: waar komt de LFN in Den Haag vandaan?

Mijn vriendin in Den Haag is nu twee keer midden in de nacht wakker geworden bij 48 dB. Om 05:00 uur op 17 oktober, en om 03:34 op 15 oktober. De meest waarschijnlijke boosdoener is Windpark Hollandse Kust Zuid. Dit zijn 139 windmolens op ongeveer 20 tot 30 km afstand van haar huis. Mogelijk spelen ook de noordelijker gelegen Hollandse Kust Noord (69 turbines) en de zuidelijker gelegen Windpark Borssele (149 turbines) een rol. Toekomstige metingen, in o.a. Leiden, Haarlem, Alkmaar en Amsterdam, zullen dit moeten uitwijzen.

 

De relatief hoge waarde van 48 dB komt misschien door het geluid van de stad, maar zou er ook mee te maken kunnen hebben dat water (zonder gebouwen) minder geluid absorbeert dan land (met gebouwen). De onderzoekers Oerlemans en Scheepers hebben hier in 2009 al over gepubliceerd: Prediction of wind turbine noise and validation against experiment (PDF).

Let op: genoemde aantallen turbines komen niet altijd overeen met het daadwerkelijke aantal, aangezien er constant nieuwe bij worden gebouwd en daar niet altijd meteen online informatie over beschikbaar is. Enkel door ze te gaan tellen, kon ik voor Windpark Rhede vaststellen dat er nu 23 turbines staan.

 

Update, 10 november: inmiddels heb ik metingen gedaan in Den Haag. Je kunt mijn bevindingen hier vinden. In een notendop: in heel Nederland is het laagfrequente geluid aanwezig. Tijdens mijn rit van Bellingwolde naar Den Haag was er nergens een plek waar het infrasone en laagfrequente signaal niet duidelijk waarneembaar was. Enkel de intensiteit (uitgedrukt in decibellen) is op sommige plekken hoger of lager, afhankelijk van hoe de wind staat en op welke afstand de dichtstbijzijnde turbines en windparken staan. HEEL NEDERLAND baadt in het infrasone en laagfrequente geluid.

 

Althans, dat acht ik waarschijnlijk. Ik moet nog metingen uitvoeren in provincies als Brabant en Limburg.

 

*****

 

Niets aan de hand bij 27 dB?

Zoals je hierboven goed kunt zien, zijn de waarden altijd rond de 27 óf rond de 43 dB. De afgelopen weken heb ik vastgesteld dat de geluidsniveaus 43 dB zowel mijn N3 (diepe slaap) als mijn slaap in het algemeen lijken te verstoren (nachtelijk, vroegtijdig ontwaken). Of dit alles betekent dat het geluid bij 27 dB geheel veilig en gezond is, dat weet ik op dit moment (18 oktober 2025) nog niet.

 

Bij 27 dB kan ik de nabije windmolens (Windpark Rhede in Duitsland) wel horen.

 

En naast het hoorbare geluid is er ook nog het zogenaamde infrageluid:

"Infrageluid of infrasoon geluid is geluid met een zo lage frequentie, dat het voor de mens onhoorbaar is. Het bestaat uit zogeheten infrasone trillingen. De term infrasoon komt van het Latijn: infra (onder) en sonus (geluid), dus "beneden het geluid". Infrageluid is strikt genomen dus eigenlijk geen geluid, omdat het voor mensen niet hoorbaar is. In feite zijn het heel langzame trillingen van bijvoorbeeld lucht, grond of water. Infrageluid is voor sommige mensen en bepaalde diersoorten hoorbaar en wordt dan laagfrequent geluid genoemd.

Infrageluid wordt veroorzaakt door geluidsgolven waarvan de frequentie zo laag ligt, dat het menselijk gehoororgaan dit niet meer als geluid kan waarnemen, tenzij het geluid een zeer hoog niveau heeft. Het geluid wordt dus niet door het oor gehoord, maar door het lichaam gevoeld. Meestal ligt de frequentie van infrasone trillingen tussen de 0,001 en 16 hertz. Veelal legt men de zogeheten "onderste gehoorgrens" (de bovengrens van infrageluid) bij 20 of 30 hertz. Het American National Standards Institute hanteert een grens van 20 Hz. Het grensgebied tussen normaal hoorbaar en infrasoon geluid wordt laagfrequent geluid genoemd. De geluiden met frequenties boven de gehoorgrens heten ultrageluid of ultrasoon geluid. De sterkte van infrageluid wordt gemeten in pascal (Pa) of hectopascal (hPa)."

Afgelopen nacht mat ik voor het slapengaan 27 dB, tijdens een kort toiletbezoek 27 dB, en bij het ontwaken 27 dB (een zeldzaam rustige nacht!) maar toch was mijn totale N3 relatief laag: 31 minuten volgens Sleep Cycle en 59 minuten volgens Fitbit.

Daarom ga ik mij de komende dagen verdiepen in het werk van Jan van Muijlwijk, aangezien dat gaat over het meten van het frequentiespectrum en niet simpelweg het meten van decibellen (wat ik tot nu toe gedaan heb). Ook wil ik de geluidsniveaus (zowel decibellen als frequenties) gaan registreren tijdens mijn slaap.

*****

SpectrumLab: Audio Spectrum Analyzer

Het installeren van SpectrumLab en het aanpassen van de instellingen bleek vrij eenvoudig te zijn, dankzij Jans overzichtelijke handleiding. Op onderstaande foto staat de microfoon dichtbij mijn computer, maar voor de eerste metingen heb ik 'm er natuurlijk zo ver mogelijk bij vandaan gezet.

 

[afbeelding] 

 

Update 28 oktober:  De microfoon die je hier ziet, een PreSonus Revelator, is eigenlijk ontwikkeld voor podcasters, en onderdrukt om die reden de laagste frequenties. De microfoon is vooral geschikt voor het opnemen van geluid hoger dan 100 Hz. Het kan wel een deel van het laagfrequente geluid weergeven, maar onderdrukt de weergave van infrageluid.  Røde Microphones daarentegen zijn ontwikkeld voor muzikanten. Mijn RØDE NT-USB pikt zodoende ook de allerlaagste frequenties op.

Ook de computer, een Acer Swift, bleek niet geschikt voor deze gevoelige klus. En omdat mijn oude Lenovo IdeaPad een kapot scherm had, en daardoor niet op pad kon worden genomen, heb ik vandaag een nieuwe Lenovo IdeaPad gekocht. Daar ga ik binnenkort mee naar de windparken bij Delfzijl en Eemshaven.

 

*****

Onderzoeksvraag: vanaf welke rotatiesnelheid?

 

Ik heb net (20 oktober, circa 18:00 uur) boodschappen gedaan en toen ik naar huis reed, viel het me op dat de windmolens naar Duitsland gekeerd staan, oftewel dat de wind vanuit oostelijke richting (Rhede) naar het westen blaast (Bellingwolde). Binnen zette ik mijn NIOSH SLM app aan, in de verwachting dat ik nu eens overdag 43 dB zou kunnen meten, maar het geluidsniveau was nog gewoon 27 dB.

Zodoende liep ik weer naar buiten om met een stopwatch de rotatiesnelheid van de voorste windmolen (een nieuwe, hoge Vestas V236-15.0 MW) te timen. Een enkel rotorblad doet er op dit moment ongeveer 7 seconden over om helemaal rond te draaien. Blijkbaar is die snelheid niet voldoende om het geluidsniveau naar 43 dB te laten verspringen.

Mijn nieuwe onderzoeksvraag: bij welke rotatiesnelheid gebeurt dat dan wél?

Volgens Grok komt de door mij waargenomen 7 seconden neer op 8,57 RPM (revolutions per minute), want 60 seconden gedeeld door 7 seconden is 8,57. Nog een paar keer met de stopwatch gemeten, waarbij ik twee keer op 6,6 seconden uitkwam, wat neerkomt op 9 RPM, de maximumsnelheid voor deze turbines...

Eigenaardig.

Nog nieuwere onderzoeksvraag: Als die nabije Vestas V236 en z'n grote broers bij een maximale rotatiesnelheid geen 43 dB in mijn huiskamer genereren, welke windmolens (of weersomstandigheden) doen dat dan wel?

Opnieuw naar buiten (om 18:38) om de rotatiesnelheid van de lagere, oudere modellen te timen. Ik kwam bij het eerste model uit op circa 4,4 seconden, dus 13,64 RPM. Grok denkt dat dit een Vestas V80-2.0 MW is (operationele snelheid tussen de 12–15 RPM, max 18-19 RPM).

Bij een ander model (gemeten om 18:48) was het circa 3,5 seconden, dus 17,14 RPM. Grok denkt een Enercon E-66 (max 22 RPM) óf een Vestas V52 (max 18–20 RPM).

 

Die oudere modellen kunnen dus nog een tandje hoger!

Grok: "Testable Hypothesis: When wind exceeds 12 m/s, older turbines at 15–17 RPM might push indoor dB to 43 dB, while the V236 remains capped at 9 RPM."

Maar dit is dus een uitzoekwerkje: welke modellen zie ik precies vanaf mijn straat?

 

Ik heb in ieder geval net SpectrumLab aangezet (zie ietsje verder hieronder) om de komende uren het geluidsspectrum in de gaten te houden (hij staat op record). Mijn NIOSH SLM app check ik elke paar minuten. Het is nu 19:40 en we zitten nog steeds op... 28 dB. Ietsje hoger dan de gebruikelijke ~27 dB want de wind is nu ook binnen te horen.

En aan Grok gevraagd wat de huidige weersomstandigheden zijn:

The current wind speed at Rhede, Lower Saxony (near the Dutch border), is approximately 9–10 m/s (18–20 knots) from the east-northeast, aligning with your observation of turbines facing east.

Forecast: Expected to rise to 11–13 m/s tonight (8 PM–midnight) and 14–16 m/s early tomorrow (1 AM–6 AM CEST), per ECMWF data. This could push older turbines to peak LFN output westward.

 

20:24 uur: In de tuin zijn de windmolens nu goed te horen. Het bekende whoosh whoosh whoosh geluid. Midfrequent, niet laagfrequent, veroorzaakt door het zwiepen van de rotorbladen. Best een leuk geluid. Ik had het er laatst over met een buurtbewoner, en die vond het net als ik haast meditatief, een beetje zoals het geluid van golven of een kabbelende rivier ontspannend kan zijn. Hij zei dat hij op zich wel bij dat geluid in slaap zou kunnen vallen, en ik was het daar mee eens. Ik kan me natuurlijk heel goed voorstellen dat veel mensen het vreselijk vinden, en zelf heb ik natuurlijk ook liever stilte, maar het whoosh-geluid is lang niet zo vervelend als de bromtoon.

Het laagfrequente geluid (de bromtoon) komt voornamelijk uit de generator en de tandwielkast. Ook dat laagfrequente geluid is nu ongetwijfeld aanwezig, maar het heeft nog niet de switch naar 43 dB gemaakt.

21:50 uur: Nog steeds circa 28 dB. Volgens Windy is de windrichting inmiddels gedraaid: zuidenwind (van het zuiden naar het noorden), en nog maar nauwelijks naar het westen (SSE). De windkracht is 11 Kt (knopen) dus zo'n 5,6 m/s, zwakker dan het een uur geleden was. Dit verklaart waarom er nog steeds geen switch heeft plaatsgevonden. Even aan Grok gevraagd of dit klopt.

 

Your Hypothesis: You suggested the direction and speed changes could account for the lack of a 43 dB spike. This is correct. The southern wind misaligns LFN propagation, and the 5.6 m/s speed is below the 12 m/s threshold in the testable hypothesis (“When wind exceeds 12 m/s, older turbines at 15–17 RPM might push indoor dB to 43 dB”). At 5.6 m/s, older turbines aren’t at peak RPM (15–17), and the V236 is far from its 9 RPM max, keeping LFN below the 43 dB trigger.

 

Weer wat geleerd. Tijd om te gaan slapen. Welterusten!

 

*****

The morning after

 

Afgelopen nacht ben ik twee keer wakker geworden. De eerste keer was om 02:58 en de tweede keer was om 04:20. Tussen 02:58 en 04:20 onrustig geslapen (lichte slaap met korte momenten van ontwaken, volgens zowel Sleep Cycle als Fitbit). Uiteindelijk ben ik opgestaan om 06:06.

 

Enkel om 02:58 heb ik een verhoogd geluidsniveau van 44 dB gemeten, dat al na een paar minuten weer was gezakt naar 28 dB.

 

Mijn vermoeden was daarom dat het om een korte windvlaag ging, met misschien nog wat van dat soort windvlagen tussen 02:58 en 04:20.

21/10 Mezelf vandaag beter gemeld, want de rugklachten zijn inmiddels dermate afgezwakt dat ik waarschijnlijk weer prima kan werken. De slaapproblemen zijn er nog wel, maar ik heb me niet omwille van die kwestie ziekgemeld, en het is überhaupt nog maar de vraag of ik er op de korte termijn iets aan kan doen.

 

Update 28 oktober: De microfoon die je hier ziet, een PreSonus Revelator, is eigenlijk ontwikkeld voor podcasters, en onderdrukt om die reden de laagste frequenties. De microfoon is vooral geschikt voor het opnemen van geluid hoger dan 100 Hz. Het kan wel een deel van het laagfrequente geluid weergeven, maar onderdrukt de weergave van infrageluid. Røde Microphones daarentegen zijn ontwikkeld voor muzikanten. Mijn RØDE NT-USB pikt zodoende ook de allerlaagste frequenties op.

Ook de computer, een Acer Swift, bleek niet geschikt voor deze gevoelige klus. En omdat mijn oude Lenovo IdeaPad een kapot scherm had, en daardoor niet op pad kon worden genomen, heb ik vandaag een nieuwe Lenovo IdeaPad gekocht. Daar ga ik binnenkort mee naar de windparken bij Delfzijl en Eemshaven.

*****

Om straks de opnames van Eemshaven, Delfzijl en andere plekken, en stormachtige nachten in Bellingwolde, te kunnen vergelijken met een rustige middag, heb ik zojuist deze schermafbeelding gemaakt van mijn thuissituatie bij een relatief milde zuidenwind (10 knopen oftewel 5,14 meter per seconde). De windmolens nabij mijn huis draaiden op dit moment dus niet heel hard, en ten zuiden van mijn huis zijn geen windmolens héél dicht in de buurt (Musselkanaal, waar 23 turbines staan, is circa 23 km hiervandaan).

[afbeelding]

En dit is het verschil tussen opnemen in de auto (onder) en in de huiskamer (boven). De gele streep in het midden is van het verplaatsen van de computer en microfoon naar de huiskamer. Zelfde namiddag/avond als hierboven, maar de wind is nog wat verder gezakt: 9 knopen.

[afbeelding]

Aan de paarse kleuren kun je zien dat de auto duidelijk stiller isdan de huiskamer (met hoog plafond) van mijn landarbeidershuisje. In de auto heb ik de computer geplaatst in de kofferbak en de microfoon op het midden van de achterbank (deze plek is het beste tegen magnetische velden beschermd).

 

Tenslotte nog het beeld bij een wat sterkere westenwind, namelijk 15 knopen:

[afbeelding]

Goed, dan kan ik mijn nieuwe laptop, Gandalf The White, nu op pad nemen naar de windparken in Delfzijl en Eemshaven, en vrijdag naar Groningen Stad!

*****

Update, 8 november: Gisteren ben ik naar het Dolfinarium gereden en heb daar op drie plekken in de buurt een spectrumanalyse uitgevoerd (op de parkeerplaats voor de ingang, in het stadscentrum, en in een stille woonwijk vlakbij het Dolfinarium) en heb daar overduidelijk subsonisch en laagfrequent geluid gemeten. Het patroon van de frequenties was vergelijkbaar met dat van Lelystad, waar ik een half uur later metingen uitvoerde.

 

Toen ik vandaag opnieuw langs Lelystad reed, was het laagfrequente geluid nog precies hetzelfde.

 

Deze dolfijnen hebben dus beslist te maken met een constante aanwezigheid van infrasoon en laagfrequent geluid. Wat op zich niet verwonderlijk is, met zoveel windmolens vlakbij Harderwijk en nog veel meer windmolens in Zeewolde, Lelystad en de rest van Flevoland.

Tijdens mijn rit, die van Bellingwolde via Emmen, Harderwijk en Amsterdam naar Den Haag voerde en weer terug, heb ik eigenlijk overal laagfrequent geluid tussen de 25 en 30 Hz gemeten. Feitelijk woont iedereen "bij een windmolen in de buurt". Het RIVM doet op dit moment onderzoek onder mensen die binnen 2500 meter van een windmolen vandaan wonen, en voor de slagschaduw en de knipperlichten is die afstand natuurlijk wel relevant, maar wat het laagfrequente geluid betreft, zijn we allemaal de klos. En ja, ook alle dieren in gevangenschap (dierentuinen, boerderijen enz.). Op deze pagina [interne link] kun je meer lezen over mijn landelijke metingen.

******

Audiotrack voor slaaponderzoek

 

Gisteren, 9 november 2025, heb ik in het audioprogramma Audacity geluidsbestanden gemaakt op basis van opnames die ik heb gemaakt in de windparken bij Eemshaven en Rhede. In een van de bestanden heb ik van het geluid in Rhede (waarbij vooral het infrasone 20 Hz domineert) tot 90 minuten verlengd, en in het andere bestand heb ik op basis van een opname in Eemshaven een sample van 15 minuten gemaakt. De frequenties boven de 75 Hz heb ik verwijderd zodat er bij het afspelen (in een slaapkamer) geen ruis te horen is.

 

Deze opgeschoonde samples van de twee windparken heb ik vervolgens op verschillende plekken in twee nieuwe audiobestanden geplaatst. Het eerste bestand begint nu met 25 minuten stilte, laat dan 90 minuten het geluid van Windpark Rhede horen (met halverwege de 15 minuten van Windpark Eemshaven erbij), dan 90 minuten stilte, dan opnieuw 90 minuten Windpark Rhede (met halverwege de 15 minuten Windpark Eemshaven), dan een uur stilte, gevolgd door een kwartier Windpark Eemshaven.

[afbeelding]

Het tweede bestand heeft dezelfde structuur maar begint met 2 uur stilte.

Het idee achter deze afwisseling van geluid en stilte is dat de proefpersoon dankzij de lange periodes van stilte ruimschoots de kans krijgt om diep te slapen (een cyclus van vier stadia duurt normaliter ongeveer 90 minuten), zodat het slaaponderzoek niet tot ernstig slaapgebrek zal leiden. Bovendien kan zo goed gekeken worden of de momenten van geluid inderdaad de diepe slaap of andere fasen van de slaap verstoren.

Afgelopen nacht heb ik de eerste track (beginnend met 25 minuten stilte) getest. Tijdens de eerste minuten van het Windpark Rhede geluid heb ik diep (in N3) geslapen, maar vanaf het moment dat het 30 Hz geluid van Windpark Eemshaven erbij kwam, eindigde de diepe slaap en begon een fase van lichte slaap en dromen.

 

Tijdens de 90 minuten van stilte (rond middernacht) had ik mijn tweede periode van N3, maar erg kort omdat in Bellingwolde de stilte natuurlijk niet echt stil is: Windpark Rhede zorgde ondanks de stilte in de audiotrack voor een geluidsniveau van 51 dB(C) in mijn slaapkamer, en dus de bekende 43 dB(A) switch.

 

Tijdens de volgende 90 minuten van windpark-geluid had ik enkel lichte slaap en REM (Rapid Eye Movement: de droomfase), tijdens de volgende stilte opnieuw een korte diepe slaap (rond half vier) en tijdens het 15 minuten durende Eemshaven geluid een uur later (rond vier uur) had ik enkel REM.

De totale hoeveelheid slaap kwam uit op circa 7 uur en de hoeveelheid N3 was 43 minuten volgens Sleep Cycle en 64 minuten volgens Fitbit. Ook wat dit betreft was het experiment geslaagd, want hiermee is bevestigd dat de track veilig gebruikt kan worden: er ontstaat niet direct een ernstig slaapgebrek. In een waarlijk stille omgeving (ik overweeg iets in de Ardennen te gaan huren) zal het nog veiliger zijn.

 

*****

 

 

10/11 Inmiddels drie halve dagen gewerkt. Het gaat prima!

 

Inmiddels ook heel veel metingen gedaan, nu met Spectrumlab, een RODE microfoon en een nieuwe laptop, in meerdere provincies waaronder natuurlijk vooral Groningen maar ook bij de Duitse windmolens van Windpark Rhede.

*****

Nieuw programma toegevoegd: Room EQ Wizard

 

Update, 11 november: Om het stijgen en dalen van de geluidsdruk beter in beeld te krijgen, heb ik de REW software gedownload (gratis) en geïnstalleerd, zodat ik die naast Spectrumlab kan laten draaien, ende volgende ochtend ook naast mijn slaapgrafieken kan leggen.

*****

Eerste nacht van REW metingen: N3 ontwakingen na dB pieken!

 

Hoewel ik de microfoon nog moet calibreren om de exacte decibellen te registreren, zijn de bewegingen op en neer al correct, en het is simpelweg om de stijgingen en dalingen te timen dat ik dit programma ben gaan gebruiken. (Calibreren ga ik uiteraard wel zo spoedig mogelijk doen.)

 

En dit was de volgende ochtend het resultaat.

 

Sleep Cycle en Fitbit Charge hadden allebei vastgesteld dat ik aan het eind van twee verschillende N3 fases heel kort wakker was geworden. Dus niet van de diepe slaap naar een lichte slaap, maar een micro-arousal van korststondig ontwaken. Je ziet ze in de onderstaande afbeeldingen. Eerst de grafiek van Sleep Cycle, het moment van ontwaken om vier over twee:

[afbeelding]

In slaap gevallen om twaalf over één en na een aantal minuten N3 (van 1:59 tot 2:04), hier donkerblauw, een moment van ontwaken om vier over twee.

 

In het logbestand van REW een geluidspiek rondom vier over twee:

[afbeelding]

Volgende ontwaking: twintig over twee, tijdens een lichte slaap, niet geregistreerd door Fitbit.

[afbeelding]

Wel weer samenvallend met een decibelpiek (dubbele piek eigenlijk) in de REW SPL-logger:

[afbeelding]

En een om elf over vier, na een N3 van enkele minuten (van 3:59 tot 4:11) volgens beide apps:

[afbeelding]

In dit geval vond het ontwaken niet direct na de decibelpiek plaats (om 04:09 in REW) maar twee minuten later.

[afbeelding]

Veelbelovende eerste resultaten!

 

Er was overigens een zeer hoge piek die me NIET ontwaakt heeft. Dit lijkt iets uit het audiotrack-slaaponderzoekje van eergisteren te bevestigen: de droomslaap is veel minder gevoelig voor pieken laagfrequent geluid. Het 15 minuten durende 30 Hz fragment deed me niet ontwaken omdat, zo leek het, ik in de droomtoestand verkeerde. Dat lijkt ook hier het geval te zijn. Ik zal eerst de piek laten zien en daarna de slaapgrafieken van Sleep Cycle en Fitbit eronder plaatsen.

[afbeeldingen]

*****

Nieuwe rig: drie laptops, twee microfoons

 

Vandaag, 11 november, heb ik REW op mijn Acer Swift geïnstalleerd. De geluidskaart van de Swift is ongeschikt voor spectrummetingen, maar decibel-fluctuaties meten en opslaan kan 'ie prima, ook samen met de Revelator podcast-microfoon. Hoewel REW en Spectrumlab in principe wel op één computer kunnen draaien, en van dezelfde microfoon gebruik kunnen maken, is er minder kans op crashen als ik twee computers en twee microfoons gebruik.

Mijn werktuig (rig) voor metingen binnen- en buitenshuis bestaat nu daarom uit twee sets, en voor verwerking en het uitbreiden van de website gebruik ik thuis mijn oude (deels kapotte) laptop.

 

Van links naar rechts:

Swift met de PreSonus Revelator, en de REW decibel logger aan.

Gandalf the Grey met een externe monitor.

Gandalf the White met de RODE NT-USB microfoon, en Spectrumlab aan.

 

Om mijn pols een Fitbit Charge 6 en op mijn iPhone de Sleep Cycle app.

 

Op al mijn laptops audiobestanden om gerandomiseerd het geluid van windmolens na te bootsen. Eén nacht in Bellingwolde getest maar bedoeld voor een waarlijk stille slaapplek, zoals ik hopelijk in de Belgische Ardennen kan regelen (nabij Radhadesh in Petite-Somme, waar ik begin jaren negentig woonde).

 

Laat het slaaponderzoek beginnen!

*****

 

Methodologie

 

 

 

In dit onderzoek, dat sinds 12/13 november aan de gang is, meet ik elke nacht het geluid met drie meetmicrofoons (en drie laptops) en analyseer ik de slaap met drie slaaptrackers. Afgelopen nacht waren het door omstandigheden slechts twee slaaptrackers: mijn Oura ring, en de gratis app Sleep Cycle. De Oura ring stelde op basis van mijn hartslag en lichaamsbewegingen 63 minuten eN3 (estimated N3) vast, en Sleep Cycle registreerde op basis van mijn ademhaling 52 minuten eN3. Normaliter gebruik ik ook een Fitbit smartwatch, maar die voegt eigenlijk niets toe aan wat Oura al meet. 

 

De drie geluidsmetingen zijn 1) spectrumanalyse, 2) geluidsdruk in A-weging, en 3) geluidsdruk in Z-weging. Van deze drie is vooral de geluidsdruk in Z-weging belangrijk, en daar zet ik dan ook mijn beste apparatuur voor in (sinds 13/14 december en vooral 24/25 december): mijn nieuwste computer in combinatie met een gecalibreerde miniDSP UMIK-1 meetmicrofoon. De geluidsdruk in A-weging is het minst interessant, omdat deze eigenlijk altijd stabiel rond de 37 dB blijft. Hier zet ik daarom mijn minst goede apparatuur voor in. 

De spectrumanalyse voer ik uit met een tweede miniDSP UMIK-1 meetmicrofoon. (Vanaf de nacht van 19/20 januari. Bij de eerste nacht die ik hieronder bespreek, die van 18/19 januari, heb ik voor de spectrumanalyse nog de Omnitronic gebruikt.)

 

Ik woon in Bellingwolde, op circa twee kilometer afstand van 23 Duitse windmolens (verschillende modellen uit 2011, 2016 en 2024), met nog zo'n 10 Duitse windmolens ietsje verder weg, en in Nederland op zo'n 20 tot 50 kilometer afstand de windparken bij Meeden, Stadskanaal, Delfzijl en Eemshaven. Ik woon in een in de jaren zeventig gerenoveerd landarbeidershuisje uit circa 1900, omgeven door akkers. Afgezien van het windmolengeluid en héél af en toe een auto die langsrijdt, is het hier 's nachts muisstil. De verwarmingsketel zet ik voor het slapengaan uit zodat deze niet de geluidsmeting of slaap kan verstoren. 

 

Ik ben van oorsprong drogist en mij zodoende zeer goed bewust van andere factoren die de slaapduur en slaapkwaliteit kunnen beïnvloeden, zoals ontstekingsprocessen, stress, cafeïnegebruik, lichaamsbeweging, zonlicht, kunstlicht etc.

 

De decibelmetingen (in A-weging en Z-weging) voer ik uit met het gratis programma Room EQ Wizard, en de spectrumanalyse met het gratis programma SpectrumLab.

 

In de ochtend maak ik screenshots van alle metingen, en voorzie ik deze al plakkend spontaan en openhartig van commentaar, zoals je hieronder kunt zien en lezen. Soms ga ik in gesprek met Grok of een andere AI. Het is mijn streven om uiteindelijk in gesprek te gaan met academici zoals slaaponderzoekers (somnologen) en geluidsdeskundigen (akoestici), en de bovengenoemde apparatuur te vervangen door EEG/PSG en klasse-1 geluidsmeters. Dit huidige onderzoek dient daarom als vooronderzoek te worden gezien. Het is burgerwetenschap, en nog volop in ontwikkeling. Ik probeer (nog) niet een hypothese te bewijzen. Ik ben simpelweg bezig met het genereren en interpreteren van data, en het verfijnen van mijn methodologie. Er is wel een hypothese en een onderzoeksvraag, waar je hier meer over kunt lezen, maar ik ben me goed bewust dat ik betere apparatuur nodig heb om een publiceerbare paper te kunnen schrijven. De hypothese in een notendop: de diepe slaap functioneert op basis van deltagolven (0,5-4 Hz) en windparken produceren onregelmatige geluidsdruk binnen diezelfde infrasone frequenties, en hersengolven kunnen beïnvloed worden door geluid (hersengolfsynchronisatie) waardoor het mogelijk is dat windmolengeluid onbewust (!) de diepe slaap verstoort. 

 

Voor maart/april 2026 staat een vervolg van dit slaaponderzoek in de Ardennen gepland, nabij La Roche, om de slaap anderhalve week te onderzoeken in een windmolenvrije omgeving.

 

Het 's ochtends bij elkaar brengen van de screenshots en het schrijven van het commentaar neemt vrij veel tijd in beslag, soms wel een paar uur. Die tijd heb ik niet altijd beschikbaar. Op sommige (werk)dagen zal er daarom minder te lezen zijn dan op andere.

 

Indien nodig en indien mogelijk vul ik mijn nachtelijke slaap aan met dutjes in de ochtend of middag. Dit zijn dutjes van circa 90 minuten, zodat een volledige slaapcyclus (lichte slaap, diepe slaap, droomslaap) kan worden doorlopen. Het voordeel van slapen in de ochtend of middag is dat de geluidsdruk dan vaak lager ligt ('s nachts waait het harder, vooral op de hoogte van de turbines). Het is niet ongebruikelijk dat ik tijdens zo'n dutje van 90 minuten net zoveel diepe slaap scoor als tijdens een gemiddelde nacht van vijf uur slaap.

 

Om de paar weken zet ik het slaaponderzoek voort op een nieuwe pagina, zodat er niet te veel afbeeldingen op één pagina komen te staan. Dit gaat niet volgens een vooropgezet schema. Gisteren crashte mijn browser en besloot ik dat het tijd was voor een nieuwe pagina.

 

 

 

*****

 

Update, 17 november: Gisteravond heb ik een rit door het westen van de provincie Groningen gemaakt. Daarmee heb ik nu metingen uit alle hoeken van Groningen: van Lauwersoog tot Ter Apel, van Marum tot Eemshaven, en van Visvliet tot Bourtange. De pagina is af en het bewijs is geleverd: in héél de provincie Groningen is het laagfrequente geluid van windmolens meetbaar. Ditzelfde kan nu gesteld worden voor de provincie Drenthe. Van hunebed D1 (nabij Steenbergen) tot D25 (nabij Bronneger), en helemaal tot aan Zandpol en Hoogeveen, is het typerende frequentiepatroon meetbaar, zij het minder hevig (luid).

 

Update, 24 november: Nu ook een meting kunnen doen in Zeist, in de provincie Utrecht. Ook daar het bekende patroon waargenomen. Voor Zeist moet de bron een combinatie zijn van de windmolens in Flevoland (vooral Zeewolde op circa 34 km afstand) en Nieuwegein (12 km afstand). Einde update.

Update 13 december: Vanaf dit punt worden de metingen uitgevoerd met de mini-DSP UMIK-1 gekalibreerde meetmicrofoon, naast de Omnitronic MM2-USB meetmicrofoon die ik al enkele weken eerder had. Deze microfoons vangen veel meer infrasoon geluid op dan de RODE NT-USB waarmee de meeste SpectrumLab watervallen op deze pagina zijn gemaakt.

 

Geluidsmetingen en overnachting in Drenthe

 

Ik heb afgelopen zaterdag (13 december) en opnieuw op maandag geluidsmetingen gedaan in de buurt van Balloërveld. Het typerende frequentiespectrum van de windmolens is er meetbaar, maar het is wat minder sterk aanwezig dan in Bellingwolde. Het is meer de achtergrondruis (infrageluid reikt tientallen kilometers ver) dan de tonale klanken (hoorbaar tot op enkele kilometers afstand).

 

Vanavond (woensdag 17 december) zal ik er mijn auto parkeren om er slapend metingen uit te voeren, en hopelijk meer diepe slaap te ervaren dan afgelopen nacht (31 minuten volgens Sleep Cycle).

De nacht

Rond kwart over tien in slaap gevallen. De SpectrumLab waterval laat zien hoe de wind en het laagfrequente geluid tijdens de slaap toenamen. Volgens Fitbit was er enkel van 23:07 tot 23:12 sprake van 5 minuten slaap. Volgens Sleep Cycle was er sprake van diepe slaap tussen 22:55 en 22:58 en tussen 23:09 en 23:13.

Eerste ontwaken om 00:43 uur

Heel even naar de voorstoel gekropen om te zien of de batterij van de computer nog genoeg energie had. SpectrumLab opname van de voorgaande uren opgeslagen, en een nieuwe opname aangezet. Ook de twee kleden die ik op de auto had gelegd verwijderd, omdat die door de wind zo nu en dan tegen de auto klopten. Maar toen snel weer gaan liggen en om 01:21 in een lichte slaap.

 

De vroege ochtend van donderdag 18 december

 

Bij het ontwaken rond half drie tot mijn verbazing een ENORME stijging van het infrasone geluid! En wat een fluctuaties! Ik wist niet wat ik zag...

[afbeelding van REW grafiek 72,9 dBZ]

LZeq 73 dB!!!

Ik besloot in de NIOSH SLM app op mijn iPhone te kijken of de "switch" had plaatsgevonden, en dat bleek (uiteraard!) het geval:

[afbeelding]

 

De slaap

 

De diepe slaap na de droomslaap in de hypnogram van Sleep Cycle klopt niet. Ik was direct na de droom wakker geworden, zoals in de hypnogram van Fitbit te zien is.

[screenshots]

Had het nog zin op opnieuw te gaan slapen? Nee.

Onder deze omstandigheden (een LZeq rond de 70 dB, en een zuidenwind van 13 knopen) leek het me volkomen zinloos om nog in Balloo te blijven. Choose your battles wisely. Bovendien was de batterij van Gandalf the White (mijn nieuwe Lenovo IdeaPad) bijna op.

Thuis nog een of twee uur geslapen, maar hiervan heb ik geen gegevens want ik was vergeten Sleep Cycle aan te zetten.

 

****

Update, 21 december: Nu ook geluidsmetingen gedaan in Roosendaal (nabij Arnhem) en Bathmen (nabij Deventer).

 

*****

Dagboek Bente

3/1 Het is inmiddels zaterdag 3 januari 2026 en ik kan niets anders zeggen dan dat ik in een nachtmerrie ben beland. Wat een leuk weekeinde in Den Haag had moeten zijn, resulteerde in een crisis en vervolgens een liminale toestand tussen Ivar en mij. Ik vrees dat Ivar psychotisch is, en anders zal worden.

 

*****

Slaapexperiment in de Belgische Ardennen

 

Ik heb inmiddels een huisje gehuurd nabij La Roche, voor de week van 31 maart t/m 6 april. Het huisje staat op de stille natuurcamping Du Pouhou. In de zomer van 2024 heb ik met mijn vriendin hier al eens een tentje opgezet en het was er heel stil (geen overvliegende vliegtuigen zoals in Sy!). In het huisje, de 'Hut van Leon', zal het nog stiller zijn dan in een tent: beter beschermd tegen omgevingsgeluid (uilen etc.).

 

Het doel is om een baseline in kaart te brengen. De slaap registreren op een controle locatie, zonder windmolens en - hopelijk/waarschijnlijk - geen noemenswaardige hoeveelheid infrasoon geluid. Dit als contrast met de situatie in Bellingwolde: omgeven door de windparken in Meeden, Rhede en o.a. Delfzijl. Beiden "stille plekken" (Bellingwolde is landelijk en ons huis bevindt zich aan de stille buitenrand, aan de kant van de Lethe) maar eentje met en eentje zonder windmolens in de buurt.

 

31 maart, dus zo'n vier maanden om de benodigde apparatuur te regelen (bovenal PSG, maar hopelijk ook klasse-1 geluidsmeters en bijvoorbeeld bloeddrukmeters, bloedtesten etc.) en deskundigen bij het project betrokken te krijgen, of er zelfs de leiding over te nemen.

Voorafgaand aan 31 maart heb ik ook een kamer gereserveerd in Petite-Somme, voor de nachten van 27, 28, 29 en 30 maart. Deze dagen en nachten hebben ten doel voldoende rust te creëren en alles op orde te hebben voordat het feitelijke experiment begint.

 

Hopelijk in de tussenliggende periode ook de aanvang van experimenten in Drenthe. Minder geschikt als controle locatie, maar wel een voorproefje van het contrast: veel LFg versus weinig LFg.

 

*****

 

Het Ardennen-experiment, de logs

 

 

De ochtend van 31 maart

 

 

 

Laatste nacht in Bellingwolde! 

Relatief weinig wind, een gemiddelde geluidsdruk (rond de 62 dBZ), en een voor mijn doen prima eN3. Uitgerust op reis!

 

De eN3 volgens de apps:

Oura 77 minuten

Sleep Cycle 34 minuten

Fitbit 72 minuten

iHealth 76 minuten

 

 

De ochtend van 1 april

 

 

 

Het was even schrikken in de ochtend toen ik de geluidsmeting van die nacht zag: hoewel het algemene geluidsniveau in de Hut van Leon / in de Ardennen lager ligt dan in Bellingwolde (rond de 48 dBZ in plaats van 52-75 dBZ), waren er gedurende de hele nacht plotselinge pieken te zien. De hoofdverdachten: vrachtwagens op de weg langs de camping, tussen La Roche en Marche, en vliegtuigen. Beide kon ik namelijk ook zelf goed horen. De eerste nacht in de Ardennen was daarom een tegenvaller, met teleurstellende slaapscores. 

 

De eN3 volgens de apps:

Oura 28 minuten

Sleep Cycle 40 minuten

Fitbit 42 minuten

iHealth 27 minuten

 

Ik ben daarom enkele uren na het opstaan naar de campingbaas gegaan om te vragen of ik er een ander huisje bij kon huren, namelijk de Mirador slaaphut/uitkijktoren ("Sleeping in the Sky"), verder van de weg verwijderd. Ik was bereid ervoor te betalen, maar mocht er drie nachten gratis slapen! Ik had deze hut eigenlijk al drie maanden geleden willen boeken, omdat ik 'm in de zomer van 2024 al gezien had, maar toen ik in december de camping mailde, was alleen de Hut van Leon beschikbaar.

De Cabane Léon ("Hut van Leon") is op zich een prima huisje. Hoewel van hout, is het redelijk goed geïsoleerd. Het heeft tijdens mijn verblijf prima als "basiskamp" gefunctioneerd. De Mirador hut heeft namelijk geen water of elektriciteit. Het is simpelweg een uitkijktoren met een simpel bed. Leuk is ook dat de hut een plexiglas dak heeft zodat je naar de wolken, sterren en overvliegende vogels kunt kijken. En ja, helaas ook overvliegende vliegtuigen... Het probleem van de vrachtwagens was dus opgelost, maar nog niet het probleem van de vliegtuigen.

 

 

De ochtend van 2 april

 

 

 

Eerste nacht in de Mirador hut: een spectaculair succes!!! Mijn hoogste slaapscore ooit: 145 minuten eN3!!

 

Dit overigens ondanks de Volle Maan (de astronomische piek was om 04:12 in de ochtend), waarvan wel eens geclaimd wordt dat het een nadelige invloed op de slaap zou hebben.

 

De geluidsmeting liet opnieuw pieken in de geluidsdruk zien, maar minder vaak dan in de Hut van Leon het geval was. Hier waren enkel nog de vliegtuigen te horen (en het kraken van het bed). En blijkbaar zijn die minder storend dan de langsrijdende vrachtwagens.

 

Het algemene geluidsniveau lag een decibel hoger dan in de Hut van Leon (zo tussen de 49 en 50 dBZ): in de Mirador hut is het beekje Pouhou beter hoorbaar. 

 

Omdat de Mirador hut geen elektriciteit heeft, heb ik enkel mijn nieuwste laptop mee kunnen nemen. De batterij daarvan hield het prima 7 uur vol. Met deze laptop heb ik de decibelmeting uitgevoerd. De spectrumanalyse heb ik in de Hut van Leon gedaan. Wel heb ik direct na het opstaan een spectrumanalyse uitgevoerd met mijn nieuwe laptop (daar staan namelijk beide meetprogramma's op geïnstalleerd). Hieronder heb ik daar telkens een screenshot van toegevoegd. Die screenshot geeft een betrouwbaar beeld van de gehele nacht, omdat er in deze windmolenvrije omgeving geen veranderingen in het laagfrequente spectrum plaatsvinden: geen bromtonen en dergelijke, enkel zo nu en dan (best vaak eigenijk) een vliegtuig.

 

In de middag heb ik nog een dutje gedaan van ongeveer een half uur, wat een extra 4 minuten eN3 opleverde.

 

De eN3 volgens de apps:

Oura 145 minuten + 4 minuten = 149 minuten

Sleep Cycle 43 minuten

Fitbit 85 minuten

iHealth 146 minuten

 

 

De ochtend van 3 april

 

 

 

Deze nacht was er een wat hogere geluidsdruk, zeer waarschijnlijk door de wat sterkere wind, die in zo'n slecht geïsoleerde uitkijktoren natuurlijk goed hoorbaar is. Desalniettemin opnieuw een uitstekende slaapscore, hoewel niet zo spectaculair als de eerste nacht. Merk op dat alle diepe slaap vrijwel ononderbroken plaatsvindt in de eerste twee uur na het in slaap vallen. 

 

De eN3 volgens de apps:

Oura 87 minuten + 4 minuten = 91 minuten

Sleep Cycle 50 minuten

Fitbit 85 minuten

iHealth 80 minuten

 

Oh WOW: ik heb zojuist (10 april) ontdekt dat er toch windmolens in de buurt staan. Op circa 16 kilometer afstand, in Saint-Ode, staan 5 Nordex windturbines. Dit verklaart waarom er toch bromtonen en een infrasone waas in de spectrogrammen te zien zijn. Zwakker dan in Bellingwolde, maar toch! 

Slechts 5 stuks, op wel 16 kilometer afstand, en zichtbaar in mijn metingen. WOW!

 

 

De ochtend van 4 april

 

 

 

De derde en laatste nacht in de Mirador hut. En net als de vorige nacht om 22:39 in slaap gevallen.

Wederom een prima slaapscore, maar opnieuw niet zo spectaculair als de eerste nacht. Wel weer zo'n enorme hoeveelheid ononderbroken diepe slaap direct na het in slaap vallen. Alsof het lichaam gretig gebruik maakt van de lage geluidsdruk, en het brein niet in haar functioneren gestoord wordt.

 

De eN3 volgens de apps:

Oura 78 minuten

Sleep Cycle 36 minuten

Fitbit 67 minuten

iHealth 79 minuten

 

 

 

 

De ochtend van 5 april

 

 

 

Deze nacht sliep ik weer in de Hut van Leon, nu met mijn vriendin Bente die voor het paasweekend naar de Ardennen was gekomen. Om het slaaponderzoek niet te verstoren, sliepen we niet in hetzelfde bed. Ik sliep beneden, zij op de vliering. 

 

Net als tijdens de eerste nacht in deze hut, vielen de slaapscores weer tegen.

 

Er was nu ook meer geluid van andere campinggasten. Op een gegeven moment, rond 02:00 uur, waren mijn vriendin en ik gelijktijdig wakker geworden, zeer waarschijnlijk door een omgevingsgeluid (in de geluidsmeting is een stijging van het geluid zichtbaar vanaf ongeveer 01:00 uur).

 

De eN3 volgens de apps:

Oura 58 minuten

Sleep Cycle 46 minuten

Fitbit 60 minuten

iHealth 58 minuten

 

 

 

De ochtend van 6 april

 

 

 

Dit was de laatste nacht in de Ardennen. Opnieuw geen spectaculaire slaapscore. 

 

In de ochtend heb ik in een nabij gelegen dorpje een brief bij iemand in de bus gedaan (aan de auto kon ik zien dat er Nederlanders wonen). Een brief waarin ik uitleg dat ik op zoek ben naar een stenen gebouw om een toekomstig slaapexperiment in uit te voeren. Een gebouw bij de weg tussen La Roche en Marche vandaan, bij voorkeur met een kelder (waar het geluid van de vliegtuigen minder goed te horen zal zijn). Ik heb nog geen reactie ontvangen.

 

De eN3 volgens de apps:

Oura 67 minuten

Sleep Cycle 28 minuten

Fitbit 73 minuten

iHealth 64 minuten

 

 

 

De ochtend van 7 april

 

 

Terug in Bellingwolde.

De eN3 volgens de apps:

Oura 69 minuten

Sleep Cycle 21 minuten

Fitbit 69 minuten

iHealth 68 minuten

 

 

 

*****

 

Update, april 2026:
Het Ardennen-experiment

 

Hebben de laagfrequente trillingen van windmolens een verstorende invloed op de laagfrequente hersengolven die optreden tijdens de diepe slaap? Zo ja, in welke mate?

Als het zo is dat deze trillingen via bijvoorbeeld hersengolfsynchronisatie een onderdrukkend effect hebben op de diepe slaap (de N3 fase van de slaapcyclus), is het dan wel acceptabel om windmolens 's nachts te laten draaien in de nabijheid van woningen? Wat kan hierbij als "nabij" aangemerkt worden (hoe ver reiken deze trillingen)?

Wat gebeurt er als een proefpersoon enkele maanden nabij een windmolenpark slaapt en daarna enkele weken of maanden in een "windmolenvrij" gebied, zoals bijvoorbeeld de Belgische Ardennen? Neemt het percentage diepe slaap dan toe? Neemt het aantal minuten diepe slaap toe?

 

Belangrijke update (14 april 2026): Het al in november geplande experiment in de Belgische Ardennen heeft een week geleden plaatsgevonden en het was, ondanks de korte duur, een aanmoedigend succes. De eerste nacht van mijn verblijf in de Mirador hut op natuurcamping Du Pouhou leverde een diepe slaap op van 105 minuten, 13 minuten meer dan mijn record in Bellingwolde (92 minuten) en 49 minuten meer dan het gemiddelde in Bellingwolde (56 minuten). Het gemiddelde in de Mirador was 90 minuten per nacht, dus 34 minuten meer dan het gemiddelde van Bellingwolde.

Deze getallen bewijzen uiteraard niets, want daarvoor is het aantal van 3 nachten simpelweg te laag. De scores moedigen enkel aan om naar de Mirador of een soortgelijke locatie terug te keren om het aantal nachten te verhogen naar ten minste 15 nachten en idealiter 90 nachten.

 

 

 

Slaaponderzoek vanaf 17 april

 

Na het succesvolle Ardennen-experiment nu verder met de logs vanaf #101.

 

Zie ook de uitgebreide update op de LFN3.nl site. Zo heb ik inmiddels opnieuw de Mirador geboekt, dit keer voor maar liefst 12 nachten.

 

Om tijd te besparen en mezelf mobieler te maken voor toekomstige slaapexperimenten (minder afhankelijk van wifi, laptops en een stopcontact) zullen deze logs een stuk simpeler van opzet zijn. Geen windgegevens meer en geen spectrogrammen, en de apps Sleep Cycle en Fitbit gebruik ik nog wel maar zal ik niet meer op deze site loggen. Ik log enkel nog de slaapgegevens van de Oura app en de geluidsdruk zoals gemeten door Room EQ Wizard en mijn UMIK-1 meetmicrofoon. Afbeeldingen ga ik niet meer verkleinen en centreren zoals ik dat bij de voorgaande 100 logs heb gedaan. Het is tijd voor een tijdelijke versimpeling van het hele proces, want ik heb nu andere prioriteiten, en veel van de dingen die ik de eerste 100 nachten gelogd heb, blijken bij nader inzien niet zo relevant.

 

Update (26 april 2026): Ik heb een nieuw verblijf in de Mirador hut geboekt. Dit keer ga ik er niet drie nachten slapen maar twaalf nachten, plus nog drie nachten in een tent op een ander gedeelte van natuurcamping Le Pouhou. Deze Ardennen-vervolgstudie zal begin juli plaatsvinden. Ik blijf loggen (zojuist log #110 toegevoegd). De gemiddelde hoeveelheid diepe slaap (N3) sinds mijn terugkeer in Bellingwolde, nabij Windpark Rhede en Windpark N33, is 50 minuten per nacht. Dat is lager dan in de 84 nachten voorafgaand aan het eerste Ardennen-experiment, want dat was 56 minuten diepe slaap per nacht. Het record sinds mijn terugkeer was 79 minuten (afgelopen nacht), terwijl dat vóór het Ardennen-experiment 92 minuten was geweest. Het gemiddelde is lager omdat er verhoudingsgewijs veel slechte nachten tussenzaten: een nacht van 24 minuten, een van 23 minuten, een van 38 minuten en een van 29 minuten eN3).

Ter vergelijking: in de Mirador hut was mijn gemiddelde 90 minuten eN3, het record 105 minuten eN3, en de slechtste score 78 minuten (2 minuten meer dan het record van de twintig nachten sinds mijn terugkeer). Helaas kon ik rond het paasweekend maar drie nachten in de Mirador slapen. In juli keer ik daarom terug voor een langer verblijf, om te zien of de hoge slaapscores ook langere tijd aanhouden.