Methodologie

In dit onderzoek, dat sinds 12/13 november aan de gang is, meet ik elke nacht het geluid met drie meetmicrofoons (en drie laptops) en analyseer ik de slaap met drie slaaptrackers. Afgelopen nacht waren het door omstandigheden slechts twee slaaptrackers: mijn Oura ring, en de gratis app Sleep Cycle. De Oura ring stelde op basis van mijn hartslag en lichaamsbewegingen 63 minuten eN3 (estimated N3) vast, en Sleep Cycle registreerde op basis van mijn ademhaling 52 minuten eN3. Normaliter gebruik ik ook een Fitbit smartwatch, maar die voegt eigenlijk niets toe aan wat Oura al meet. 

De drie geluidsmetingen zijn 1) spectrumanalyse, 2) geluidsdruk in A-weging, en 3) geluidsdruk in Z-weging. Van deze drie is vooral de geluidsdruk in Z-weging belangrijk, en daar zet ik dan ook mijn beste apparatuur voor in (sinds 13/14 december en vooral 24/25 december): mijn nieuwste computer in combinatie met een gecalibreerde miniDSP UMIK-1 meetmicrofoon. De geluidsdruk in A-weging is het minst interessant, omdat deze eigenlijk altijd stabiel rond de 37 dB blijft. Hier zet ik daarom mijn minst goede apparatuur voor in. 

De spectrumanalyse voer ik uit met een tweede miniDSP UMIK-1 meetmicrofoon. (Vanaf de nacht van 19/20 januari. Bij de eerste nacht die ik hieronder bespreek, die van 18/19 januari, heb ik voor de spectrumanalyse nog de Omnitronic gebruikt.)

Ik woon in Bellingwolde, op circa twee kilometer afstand van 23 Duitse windmolens (verschillende modellen uit 2011, 2016 en 2024), met nog zo'n 10 Duitse windmolens ietsje verder weg, en in Nederland op zo'n 20 tot 50 kilometer afstand de windparken bij Meeden, Stadskanaal, Delfzijl en Eemshaven. Ik woon in een in de jaren zeventig gerenoveerd landarbeidershuisje uit circa 1900, omgeven door akkers. Afgezien van het windmolengeluid en héél af en toe een auto die langsrijdt, is het hier 's nachts muisstil. De verwarmingsketel zet ik voor het slapengaan uit zodat deze niet de geluidsmeting of slaap kan verstoren. 

Ik ben van oorsprong drogist en mij zodoende zeer goed bewust van andere factoren die de slaapduur en slaapkwaliteit kunnen beïnvloeden, zoals ontstekingsprocessen, stress, cafeïnegebruik, lichaamsbeweging, zonlicht, kunstlicht etc.

De decibelmetingen (in A-weging en Z-weging) voer ik uit met het gratis programma Room EQ Wizard, en de spectrumanalyse met het gratis programma SpectrumLab.

In de ochtend maak ik screenshots van alle metingen, en voorzie ik deze al plakkend spontaan en openhartig van commentaar, zoals je hieronder kunt zien en lezen. Soms ga ik in gesprek met Grok of een andere AI. Het is mijn streven om uiteindelijk in gesprek te gaan met academici zoals slaaponderzoekers (somnologen) en geluidsdeskundigen (akoestici), en de bovengenoemde apparatuur te vervangen door EEG/PSG en klasse-1 geluidsmeters. Dit huidige onderzoek dient daarom als vooronderzoek te worden gezien. Het is burgerwetenschap, en nog volop in ontwikkeling. Ik probeer (nog) niet een hypothese te bewijzen. Ik ben simpelweg bezig met het genereren en interpreteren van data, en het verfijnen van mijn methodologie. Er is wel een hypothese en een onderzoeksvraag, waar je hier meer over kunt lezen, maar ik ben me goed bewust dat ik betere apparatuur nodig heb om een publiceerbare paper te kunnen schrijven. De hypothese in een notendop: de diepe slaap functioneert op basis van deltagolven (0,5-4 Hz) en windparken produceren onregelmatige geluidsdruk binnen diezelfde infrasone frequenties, en hersengolven kunnen beïnvloed worden door geluid (hersengolfsynchronisatie) waardoor het mogelijk is dat windmolengeluid onbewust (!) de diepe slaap verstoort. 

Voor maart/april 2026 staat een vervolg van dit slaaponderzoek in de Ardennen gepland, nabij La Roche, om de slaap anderhalve week te onderzoeken in een windmolenvrije omgeving.

Het 's ochtends bij elkaar brengen van de screenshots en het schrijven van het commentaar neemt vrij veel tijd in beslag, soms wel een paar uur. Die tijd heb ik niet altijd beschikbaar. Op sommige (werk)dagen zal er daarom minder te lezen zijn dan op andere.

Indien nodig en indien mogelijk vul ik mijn nachtelijke slaap aan met dutjes in de ochtend of middag. Dit zijn dutjes van circa 90 minuten, zodat een volledige slaapcyclus (lichte slaap, diepe slaap, droomslaap) kan worden doorlopen. Het voordeel van slapen in de ochtend of middag is dat de geluidsdruk dan vaak lager ligt ('s nachts waait het harder, vooral op de hoogte van de turbines). Het is niet ongebruikelijk dat ik tijdens zo'n dutje van 90 minuten net zoveel diepe slaap scoor als tijdens een gemiddelde nacht van vijf uur slaap.

Om de paar weken zet ik het slaaponderzoek voort op een nieuwe pagina, zodat er niet te veel afbeeldingen op één pagina komen te staan. Dit gaat niet volgens een vooropgezet schema. Gisteren crashte mijn browser en besloot ik dat het tijd was voor een nieuwe pagina.

Ter informatie: vorige week was ik verkouden. Mijn hart begon dinsdagavond tekenen van stress te vertonen (toen ook de keelpijn begon), bereikte donderdag een piek, en is sinds vrijdag aan het herstellen. 

Gisteren was het nieuwe maan. De wassende maan is nu 1% zichtbaar. Hoewel ik niet elke dag de huidige maanfase zal benoemen, zal ik het wel ter sprake brengen als de volle maan nadert, omdat dit een (kleine) invloed kan hebben op de slaap en dus als confounder (verstorende variabele) in de analyse moet worden meegenomen, zoals ik dat op de vorige pagina ook heb gedaan met het vuurwerk, de nachtelijke suikerbietenoogst, muizen in het plafond, blessures zoals mijn in 2024 gescheurde achillespees, tijdelijk gebruik van medicatie, etc.

*****

De ochtend van 19 januari

Afgelopen nacht was er weinig wind. Vóór het in slaap vallen een oostenwind met een snelheid van 5 knopen, en na het ontwaken nog steeds een oostenwind, maar verder afgezwakt naar 4 knopen. Een lichte bries dus, en als gevolg daarvan een relatief lage geluidsdruk: het aantal decibellen, gemeten in Z-weging, fluctueerde tussen de 50 en 55 dB, terwijl de geluidsdruk in A-weging zoals gewoonlijk rond de 37 dB bleef. Een verschil van zo'n 13 tot 18 dB, bestaande uit het door windturbines gegenereerde infrasoon en laagfrequent geluid.

Het resultaat, als er inderdaad sprake is van een oorzakelijk verband? Een relatief goede slaap. Hoewel de slaap slechts vier uur duurde, bestond deze voor een groot deel uit diepe slaap (N3), de voor de gezondheid van de hersenen en gewrichten zo belangrijke slaapfase.

Hieronder zoals gebruikelijk weer eerst de hypnogrammen (slaapgrafieken) van Oura en Sleep Cycle, en vervolgens de geluidsmeting in Z-weging en fragmenten uit het spectrogram. Zoals in de hypnogrammen te zien is, waren er twee fases van diepe slaap. Vooral de tweede, rond 02:00 uur, heeft relatief lang geduurd en doet daarom vermoeden dat de infrasone geluidsdruk toen relatief laag was. Volgens Oura was de totale hoeveelheid diepe slaap 63 minuten en volgens Sleep Cycle 52 minuten.

Hieronder de geluidsdruk in Z-weging. De hoge piek rond drie uur is een toiletbezoek.

Volgens Sleep Cycle vond de tweede fase van diepe slaap plaats tussen 01:56 en 02:31. Hieronder daarom opnieuw de Z-weging, maar ingezoomd op die tijden.

Rond 02:06 en 02:08 waren er korte pieken in de geluidsdruk, maar deze hebben geen invloed gehad op de diepe slaap. Het zouden hoorbare geluiden kunnen zijn geweest, bijvoorbeeld van het kattenluikje (wel hoorbaar voor de meetmicrofoon maar niet hoorbaar in de slaapkamer). Daarom pak ik nu de A-weging erbij. De meting in A-weging is uitgevoerd in de huiskamer, nog dichter bij het kattenluikje. (De 34 dB klopt niet. Dit is feitelijk 37 dB wanneer gemeten met mijn beste apparatuur. Het gaat hier enkel om het patroon dat zichtbaar is, dus de pieken.)

Ja. Een hele duidelijke verhoging van de geluidsdruk rond twee uur. Dit zal de kat zijn geweest.

Dus om nu terug te komen op de geluidsmeting in Z-weging tijdens die succesvolle tweede fase van diepe slaap: de geluidsdruk lag toen rond de 54 dB. Dat is een typisch niveau voor wanneer het hier windstil is. Bij harde wind stijgt de geluidsdruk naar circa 58 dB, en bij storm naar de 65 tot 70 dB.

Tenslotte nog een aantal fragmenten uit het spectrogram van afgelopen nacht (een laatste keer uitgevoerd met de Omnitronic microfoon, daarom wat donkerder/stiller weergegeven dan het zou moeten zijn). Hieronder eerst het begin van de nacht en het begin van de eerste fase van diepe slaap rond middernacht:

Een relatief rustig, stil beeld: weinig oranje te zien en geen geel. Paars en blauw duidt op stilte. Zoals gebruikelijk is nabij een windpark, en in Nederland in het algemeen, is vooral het infrageluid sterk oververtegenwoordigd. Maar door de windstilte valt het deze nacht wat mee.

Het beeld is vrijwel hetzelfde tijdens de tweede fase van diepe slaap:

De geluiden van het kattenluikje rond 02:06 en 02:08 zijn hier nauwelijks zichtbaar (twee horizontale streepjes ietsje onder de 02:10).

Vanaf circa 04:17 ontstaat wel een iets onrustiger beeld (wat ook te zien is in de A-weging hierboven):

Mogelijk de krantenbezorger van de buren. Die is er soms al om half vijf. Ah, ja: ik zie in de Sleep Cycle hypnogram dat ik om 04:31 een micro-arousal had, gewekt uit mijn droomslaap, enkele minuten voor mijn definitieve ontwaken om 04:35. In het spectrogram zien we de auto aankomen om 04:29 en, na te zijn omgekeerd, weer wegrijden om 04:31. Van dat optrekken (en/of het dichtslaan van de autodeur) ben ik blijkbaar wakker geworden.

*****

De ochtend van 20 januari

Gisteren om kwart voor acht gaan slapen. Windstil (zuidoostenwind, 5 knopen), relatief lage geluidsdruk (55-62 dBZ) die bovendien daalde naarmate de nacht vorderde. Net wakker geworden van zeven uur slaap, waarvan een uur diepe slaap. Het kan beter, maar bevestigt weer eens in grote lijnen de hypothese. De grote vraag blijft natuurlijk hoe ik slaap bij een geluidsdruk van bijvoorbeeld 40 of 45 dBZ, wat ik in de Ardennen hoop te gaan beleven.

Fitbit is weer het meest optimistisch. In dit geval door, in tegenstelling tot Sleep Cycle en Oura, ook een korte N3 te zien tussen elf uur en middernacht.

De N3 totalen volgens de drie apps:
Sleep Cycle 56 minuten
Oura 64 minuten
Fitbit 89 minuten

Ik ben inmiddels wel geneigd om de optimistische scores serieuzer te nemen. Want als ik de afgelopen jaren inderdaad zo slecht had geslapen als Sleep Cycle aanvankelijk deed vermoeden, dan had ik veel meer last gehad van hoofdpijn, sufheid etc. Maar ik ben, al met al, best scherp gebleven.

De scores van Oura en Fitbit duiden nog steeds op een probleem (circa een uur N3 is niet optimaal), maar niet zo'n ernstig probleem als door Sleep Cycle wordt geschetst.

Het grappige is dat ik voor zowel de geluidsmetingen als de slaapanalyse door iphone apps "op het verkeerde been" ben gezet (zoals terug te lezen is op de hoofdpagina, hilding.nl/N3), maar juist daardoor ook op het juiste been, of laten we zeggen het juiste pad.

De NIOSH SLM app bleek achteraf totaal ongeschikt voor het meten van windmolengeluid, maar juist door de anomalie die hierdoor werd gecreëerd (de bizarre sprongen tussen de 27 en 43 dB) kwam ik iets op het spoor dat echt was.

En Sleep Cycle bleek achteraf een te zorgwekkend beeld te schetsen, maar stimuleerde me juist daardoor om de diepe slaap grondig te gaan onderzoeken.

Het moest zo zijn! :)

Vanwege het vroege naar bed gaan, was er tijdens de eerste fase van diepe slaap nog best veel omgevingsgeluid, maar zoals al eerder besproken heeft hoorbaar omgevingsgeluid meestal geen invloed op de diepe slaap:

Opvallend is vooral de sterke vertegenwoordiging van de frequentieband tussen de 15 en 20 Hz.

Ook tijdens de tweede fase van diepe slaap nog relatief veel omgevingsgeluid, waarvan de auto rond 21:57 (de zigzag tussen 40 en 70 Hz) mogelijk wel een einde heeft gemaakt aan die diepe slaap, aangezien de deze volgens Sleep Cycle toen overging in lichte slaap:

Rond middernacht was er zoals gezegd geen of slechts een zeer korte diepe slaap. Ik ben daarom benieuwd of er rond die tijd iets te zien is in het spectrogram, tussen elf en twaalf uur.

Het eerste wat me opvalt is een windvlaag rond vijf voor elf:

Wat zo te zien tot een intensivering van de 20 Hz toon heeft geleid:

Volgens Fitbit vond er héél even een diepe slaap plaats, tussen 23:50 en 23:51. We zien in het spectrogram dat de 20 Hz toon tegen die tijd weer was afgezwakt:

En dan was er nog een vierde cyclus waarin een fase van diepe slaap plaatsvond, tussen een en half twee:

Enerzijds opvallende tonen rond de 25, 30 en 35 Hz, maar minder geluid tussen de 15 en 20 Hz (het begin van de nacht, scroll naar boven om te zien hoe fel dat toen was).

*****

De ochtend van 21 januari

Dit was weer een "gemiddelde" nacht, in die zin dat de geluidsdruk door de milde wind (4 tot 6 knopen) niet heel hoog of heel laag was (rond de 58 dBZ, geleidelijk stijgend naar 65 dB), en ook de slaapscores niet heel hoog of heel laag waren.

Gisteren had ik een relatief lange werkdag, voor mijn doen, namelijk van 09:00 uur tot 18:30 (ik ben winkelmedewerker bij Ekoplaza, dus constante activiteit). In de avond behoefte aan tijd voor mezelf, maar daardoor ook erg laat gaan slapen: rond tien over één. Ik heb deze nacht ietsje minder dan vijf uur geslapen, en alle apps waren het erover eens dat de totale hoeveelheid diepe slaap (verdeeld over drie slaapfases) circa een uur was:
Oura 54 minuten
Sleep Cycle 73 minuten (!)
Fitbit 62 minuten

Het beeld halverwege mijn eerste diepe slaap (volgens Sleep Cycle van 01:34 tot 02:03, dus circa 29 minuten lang, en volgens Fitbit van 01:39 tot 02:02, dus 23 minuten lang), toen de geluidsdruk volgens de Z-weging tussen de 57 en 59 dB lag (en volgens de A-weging zoals gebruikelijk 37 dB):

De tweede fase van diepe slaap duurde volgens Fitbit van 03:20 tot 03:39, dus 19 minuten. Volgens Sleep Cycle duurde deze diepe slaap langer, maar werd hij halverwege onderbroken door lichte slaap. Het deel voor die onderbreking duurde volgens Sleep Cycle van 03:24 tot 03:39, dus 15 minuten. Fitbit en Sleep Cycle zijn het dus eens over de 03:39, en in het spectrogram zien we op dat tijdstip het begin van een bromtoon rond de 24 Hz, die tot ongeveer 03:42 aanhield. 

De tweede helft begon om 03:49 en eindigde om 04:08, dus een diepe slaap van 19 minuten. Het spectrogram ziet er hier rustig uit:

Rond vijf voor vijf zo te zien de krantenbezorger, al zijn het niet twee geluiden maar vier. Enkele minuten daarna opnieuw bromtonen rond de 24 Hz:

De derde eN3 rond 05:20 begon enkele minuten na het weer afzwakken van die bromtoon (volgens Sleep Cycle van 05:13 tot 05:27, dus 14 minuten, en volgens Fitbit van 05:10 tot 05:27, dus 17 minuten):

Wakker geworden, halverwege of aan het einde van een droomfase, om 06:12 uur:

Huh, wat??!!! Allemaal lijnen vanaf zes uur, vooral rond de 33 Hz & 66 Hz (harmonischen van elkaar), en de 45 Hz & 90 Hz, maar ook een opvallende lijn bij de 76 Hz.

Overigens, als een terzijde, gisteravond en de nacht ervoor was vrijwel overal in Nederland en beslist ook hier in Groningen het noorderlicht te zien. Veel energetische deeltjes van de zon hebben dus het magnetisch veld van de aarde gepenetreerd. Ik noem dit hier omdat niet uitgesloten kan worden dat dit soort energetische natuurverschijnselen een subtiele invloed hebben op ons bewustzijn en ook de slaap. Voor het geplande Ardennen experiment is het zo dat er halverwege de week (2 april) sprake is van volle maan. Dit is de eerste volle maan van de lente, ook wel Roze Maan of Paasmaan genoemd, in het zodiakteken Weegschaal. Op dit moment is de wassende maan 5% zichtbaar. Er zal deze winter nog twee keer een volle maan plaatsvinden: op 1 februari (in Leeuw) en op 3 maart (in Maagd).

*****

Veendiep, Bellingwolde

Zomaar even een meting tussendoor. Uitgevoerd met mijn Lenovo IdeaPad en de UMIK-1 meetmicrofoon, rond vijf uur 's middags, met de auto geparkeerd bij Camperplaats Loosterlee, bij het Veendiep bos, op de grens van Bellingwolde en Vriescheloo:

LZeq1m rond de 67dB, terwijl de geluidsdruk in A-weging rond de 37 dB ligt, dus zo'n 30 dB aan laagfrequent en infrasoon geluid. Met andere woorden: het maakt nauwelijk verschil of je aan de Koloniesweg woont (zeer dichtbij de turbines) of aan de Dorpsstraat in Vriescheloo (verder weg van de turbines).

Opvallend is de frequentieband tussen de 30 en 31 Hz, evenals het dunnere lijntje rond de 19 Hz.

Tijdens een fietstocht naar Booneschans en terug (andere kant van Bellingwolde) zag - kijkend naar Windpark Rhede in Duitsland - ik dat de Enercon E-66 die zo'n twee maanden stil had gestaan, waarschijnlijk door een defect, weer draaide. Vanaf dit moment draaien dus alle 23 turbines weer.

*****

De vroege ochtend van 22 januari

Mogelijk ga ik straks nog een dutje doen maar ik ben rond 00:45 wakker geworden na iets minder dan vier uur te hebben geslapen. De wind voor het slapengaan was 9 knopen en nam toe naar 10 knopen. In de decibelmeting is te zien dat de geluidsdruk rond 21:55 licht daalde en rond middernacht weer toenam. De LZeq1m lag voor de daling rond de 67 dB en erna rond de 66 dB.

De eerste fase van diepe slaap was volgens Sleep Cycle 21:18 tot 21:38 (volgens Fitbit van 21:10 tot 21:39), en de tweede fase van 22:25 tot 22:51 (22:20 tot 22:56), eindigend met een micro-arousal (maar niet opgemerkt door Fitbit, al zag deze wel een korte terugval naar lichte slaap).

De tweede fase van diepe slaap heeft geprofiteerd van de lichte verlaging van de geluidsdruk, wat mogelijk verklaart waarom deze langer duurde dan de eerste fase.

De totale hoeveelheid diepe slaap was volgens de apps als volgt:

Oura 49 minuten

Sleep Cycle 42 minuten

Fitbit 61 minuten

Het spectrogram rond de tijd van de eerste fase van diepe slaap (meting uitgevoerd met een oude, wat minder gevoelige HP Compaq computer maar wel met een UMIK-1 meetmicrofoon):

De tweede fase van diepe slaap, volgens Fitbit beginnend vanaf 22:20 en volgens Sleep Cycle vanaf 22:25 uur:

Het resterende deel van die diepe slaap, tot 22:51 volgens Sleep Cycle (mogelijk gerelateerd aan de horizontale streep direct na 22:50) en tot 22:56 volgens Fitbit:

Geen bijzonderheden in het spectrogram van de rest van de slaap, dus ik laat het hierbij.

*****

Dutje

Meer een voortzetting van de slaap dan een dutje, want het duurde twee-en-een-half uur. De windsnelheid liep verder op naar 11 knopen (oostenwind) en de geluidsdruk eveneens, van 68 naar 70 dBZ. De hoeveelheid diepe slaap was minimaal (22 minuten volgens Oura, 7 minuten volgens Sleep Cycle), maar toch mooi meegenomen. Waarom zo weinig eN3? Ik vermoed een combinatie van een verhoogde geluidsdruk en juist een verlaagde slaapdruk. Ideaal is juist het omgekeerde: lage geluidsdruk, hoge slaapdruk.

De eN3 totalen voor deze nacht:

Oura 70 minuten

Sleep Cycle 49 minuten

Het begin van de slaap, inclusief de diepe slaap:

Wat later (merk op dat in het infrasone gebied weer het kamvormige patroon verschijnt):

Rond het ontwaken om 06:61, toen de geluidsdruk zo'n 70 dBZ had bereikt (merk op dat er rond 06:08 een toon verschijnt rond de 41 Hz en dan stabiliseert rond de 42 Hz):

Dit "dutje" was kwantiteit boven kwaliteit. 

Nu werken (halve dag, inclusief een belangrijk functioneringsgesprek).

*****

De ochtend van 23 januari

Toen ik gisteravond de geluidsmeters aanzette, schrok ik wel even van de geluidsdruk, aangezien die toen rond de 71 dBZ lag. Gelukkig is de geluidsdruk in de loop van de nacht ietsje gedaald. 

Volgens Oura had ik tijdens mijn werkdag gisteren geen fysiologische stress. Ook bij thuiskomst en in de avond geen noemenswaardige hoeveelheid stress. De totale duur van de stress was anderhalf uur. De dag ervoor was dat nog circa drie uur, de dag daarvoor vier uur, etc. 

Ik heb afgelopen nacht wel meer gewoeld dan normaal, mogelijk omdat ik mijn elektrische kachel aan had laten staan (het vriest op dit moment). 

De oostenwind had een snelheid van 11 knopen en zou volgens het weerbericht afnemen tot zo'n 10 tot 8 knopen in de vroege ochtend. Op dit moment is de windsnelheid inderdaad 8 knopen, en dit verklaart dan ook de dalende lijn in de geluidsdruk.

Desalniettemin bleef de geluidsdruk hoog. Tegen het einde van mijn slaap zo'n 67 dBZ, met fluctuaties tussen de 63 en 68 dBZ.

In de huiskamer is het geluid van Windpark Rhede duidelijk te horen, maar in de zijkamer en slaapkamer heeft het nauwelijks invloed op de geluidsdruk in A-weging: in plaats van de gebruikelijke 37,0 dBA fluctueert het nu tussen de 37,3 en 37,5 dBA. 

Ik voelde me in de middag moe worden en ben daarom weer relatief vroeg gaan slapen, om negen uur. Ik werd wakker om 03:21, dus na zo'n zes uur te hebben geslapen. 

De eN3 was volgens de apps als volgt:
Oura 52 minuten
Sleep Cycle 45 minuten
Fitbit 60 minuten

Volgens Oura waren er vier periodes van diepe slaap, volgens Sleep Cycle en Fitbit twee. 

Begin van slaap:

Tweede fase van diepe slaap (en volgens Sleep Cycle en Fitbit de laatste):